Isroil falastinliklarning uylarini buzish uchun «ImiSight» neyron tarmog‘ini ishlatmoqda

Yaqin Sharqdagi eng og‘riqli nuqta sanalmish G‘arbiy sohilda raqamli texnologiyalar va harbiy algoritmlar inson huquqlariga qarshi chinakam dahshatli qurolga aylandi. Qatarning nufuzli «Al Jazira» telekanali e’lon qilgan shov-shuvli surishtiruvga ko‘ra, Isroil hukumati Falastin yerlaridagi uy-joylar va inshootlarni aniqlab, ularni tezkorlik bilan buzib tashlash maqsadida «ImiSight» nomli maxsus sun’iy intellekt (AI) tizimidan faol foydalanmoqda. Isroilning mashhur «Rafael» mudofaa konserni tomonidan ishlab chiqilgan mazkur neyrotarmoq sun’iy yo‘ldosh tasvirlari, aviasuratlar va razvedka dronlari ma’lumotlarini chuqur o‘rganish (deep learning) algoritmlari orqali tahlil qiladi hamda falastinliklar yashaydigan landshaftdagi har qanday kichik o‘zgarish yoki ta’mirlashni avtomatik tarzda «noqonuniy qurilish» deb belgilaydi.

Avvaliga Naqab (Negev) cho‘lidagi badaviylar qishloqlarida sinovdan o‘tkazilgan va 2 600 dan ortiq aholining ko‘chirilishiga sabab bo‘lgan ushbu tizim, endilikda Isroil Yer boshqarmasi qoshida tuzilgan yangi maxsus bo‘linma yordamida G‘arbiy sohilda keng ko‘lamda ishga solindi. Huquq himoyachilari esa buni «aqlli anneksiya» deb atab, falastinliklarning boshpanalari algoritmlar buyrug‘i bilan yo‘q qilinayotgan bir paytda, isroilliklarning noqonuniy forpostlari davlat tomonidan qonuniylashtirilayotganiga diqqat qaratmoqda.

Xo‘sh, sun’iy intellekt G‘arbiy sohildagi uylarning buzilishini qanday qilib 80 foizga oshirib yubordi, «Rafael» texnologiyasi ortida qanday geosiyosiy maqsadlar turibdi va xalqaro hamjamiyat ushbu raqamli qatag‘onni to‘xtata oladimi?

«ImiSight» platformasi: Radar ostidagi landshaft va buzish algoritmi

«Al Jazira» surishtiruvida ochiqlangan sun’iy intellekt mexanizmi:

• «Rafael» harbiy konserni mahsuloti: Isroilning yirik mudofaa giganti tomonidan yaratilgan bulutli platforma katta maydonlarni yuksak aniqlikda skanerlash imkoniyatiga ega;

• Dronlar va sun’iy yo‘ldosh sinxronizatsiyasi: Tizim koinotdan olinadigan yuqori aniqlikdagi suratlar va dronlar kuzatuvi yordamida har qanday devor, chodir yoki qurilish harakatini soniyalar ichida avtomatik tarzda qayd etadi;

• «Kuchni ko‘paytiruvchi omil»: Algoritm inson aralashuvisiz yerdagi o‘zgarishlarni tahlil qilib, harbiylarga buzish bo‘yicha ogohlantirish chiqarish va og‘ir texnikani yo‘naltirish jarayonini bir necha barobar tezlashtiradi;

• Negev cho‘lidagi sinov: Avvalroq ushbu tizim yordamida Negevda 10 700 kvadrat kilometrdan ortiq maydon skanerlanib, 2 600 dan ziyod palestinalik badaviylar o‘z turar-joylaridan majburan haydab chiqarilgan edi.

«80 foizlik sakrash va 1 288 ta obyekt»: Raqamlar tilga kirganda

Isroilning «Shalom axshav» («Hozir tinchlik») va «Kerem Navot» inson huquqlari tashkilotlari ochiqlagan dahshatli statistika:

• Buzishlar ko‘lamining keskin ortishi: G‘arbiy sohilning «C» zonasi va Sharqiy Quddusda 2023–2025 yillarda uylar va inshootlarni buzish sur’ati 2010–2022 yillarga nisbatan naq 80 foizga o‘sdi;

• Yillik va oylik antirekordlar: Agar avvallari yiliga o‘rtacha 966 ta bino vayron qilingan bo‘lsa, sun’iy intellekt faol qo‘llangan 2025 yilning 9 oyi ichidayoq rekord darajadagi 1 288 ta falastinlik obyekti yer bilan bitta qilindi;

• 2025 yil aprelidagi maxsus bo‘linma: Isroil Yer boshqarmasi qoshida aynan AI vositalari yordamida «qonunbuzarliklarni aniqlash va chora ko‘rish» bo‘yicha alohida maxsus otryadning tuzilishi jarayonni yanada tezlashtirdi.

«Aqlli anneksiya» va ikki tomonlama standart: Kimga buldozer, kimga imtiyoz?

Xalqaro tahlilchilar va ekspertlarning mazkur siyosat bo‘yicha keskin xulosalari:

• Huquqiy asimmetriya: Bir tomondan, falastinliklarning o‘z yeridagi oddiy uylari va xo‘jalik inshootlari sun’iy intellekt skaneri orqali «noqonuniy» deb topilib, ayovsiz buzib tashlanmoqda;

• Yahudiy turar-joylariga yashil chiroq: Ikkinchi tomondan, xuddi shu davrda Isroil rasmiylari G‘arbiy sohildagi noqonuniy yahudiy posyolkalarida 40 000 dan ortiq turar-joy birligini qurishni ma’qulladi va 185 ta yangi forpost barpo etdi;

• Davlat tomonidan legallashtirish: Falastinliklarga qurilish uchun deyarli hech qanday rasmiy ruxsatnoma berilmayotgan bir sharoitda, ko‘chmanchilar infratuzilmasi budjet hisobidan to‘liq moliyalashtirilmoqda;

• Yerlarni majburiy bo‘shatish: Huquqbonlar sun’iy intellekt texnologiyasidan aholini o‘z tarixiy yerlaridan siqib chiqarish va hududlarni to‘liq anneksiya qilish strategiyasining asosiy raqamli quroli sifatida foydalanilayotganini ta’kidlamoqda.

Harbiy maqsadlarda yaratilgan sun’iy intellekt tizimlarining tinch aholi uy-joylarini yo‘q qilishga yo‘naltirilishi XXI asrdagi zamonaviy texnologiyalarning naqadar xavfli va insonparvarlikdan yiroq yo‘sinda qo‘llanishi mumkinligini ko‘rsatgan mudhish haqiqatga aylandi.

Sizningcha, sun’iy intellekt texnologiyalarining falastinliklar uyini buzish va ularni o‘z yerlaridan ko‘chirishda bu tarzda qo‘llanilishi xalqaro harbiy jinoyat deb baholanishi kerakmi? Xalqaro tashkilotlar va BMT texnologik kompaniyalarning bunday loyihalarda ishtirokini to‘xtatishga qodirmi? O‘z tahliliy fikr-mulohazalaringizni izohlarda qoldiring va inson huquqlari hamda raqamli xavfsizlik bo‘yicha ushbu shov-shuvli surishtiruv tahlilini barcha yaqinlaringiz va tanishlaringizga ulashing!