Сизни нима ғашингизга тегади? «Соя томонингиз»нинг 4 белгиси

Нега баъзи одамлар бизни одатдагидан ҳам кучли ғазаблантиради? Нега айрим вазиятлар ҳаётимизда қайта-қайта такрорланади, баъзи ҳисларни эса ҳатто ўзимизга ҳам тан олиш қийин?

Психологияда бундай ҳолатларни тушунтириш учун баъзан «соя томон» деган метафора қўлланади. У инсоннинг ёмонлиги эмас, балки ўзида қабул қилиш қийин бўлган, яширишга ёки босишга ўрганган ҳислар, истаклар ва хусусиятларни англатади.

Муҳими, бу тушунча қатъий ташхис эмас. Лекин у ўз реакцияларимизни кузатиш ва ўзимиз ҳақимизда ноқулай, аммо фойдали саволлар бериш учун восита бўлиши мумкин.

1. Айрим одамлар нега сизни жуда қаттиқ ғашингизга тегади?

Баъзан кимнингдир такаббурлиги, ҳаддан ташқари эркинлиги, худбинлиги ёки аксинча, ожизлиги инсонда кескин реакция уйғотади.

Шунда савол бериш фойдали:

«Мени айнан қайси хислат ғазаблантиряпти?»

Бу албатта ўша хусусият сизда ҳам бор дегани эмас. Бировнинг хатти-ҳаракатидан ранжиш учун асосли сабаб бўлиши мумкин.

Аммо баъзи вазиятларда бошқадаги хусусият биз ўзимизга рухсат бермайдиган жиҳатни эслатиши мумкин. Масалан, доимо «кучли» бўлишга мажбур инсон бошқаларнинг очиқча ёрдам сўрашини заифлик сифатида қабул қилиши эҳтимол.

Демак, кучли реакция баъзан бошқани эмас, ўз ички қоидаларимизни ҳам кўриб чиқиш учун сигнал бўлиши мумкин.

2. «Мен ҳеч қачон бундай эмасман» деган қатъийлик

Инсон ўзини маълум образда кўришга одатланади:

• «Мен ҳасад қилмайман».

• «Мен ғазабланмайман».

• «Менга ҳеч кимнинг ёрдами керак эмас».

• «Мен худбин одам эмасман».

Аммо инсон ҳислари бунчалик содда эмас.

Ғазаб, ҳасад, қўрқув ёки эътиборга эҳтиёжнинг пайдо бўлиши инсонни ёмон қилмайди. Муаммо баъзан шу ҳиснинг мавжудлигини тан олишдан бош тортишда бўлади.

Чунки инкор қилинган ҳис йўқолиб кетмайди. У бошқа шаклда — кескин реакция, хафалик ёки доимий ички босим сифатида намоён бўлиши мумкин.

3. Бир хил сценарийлар нега такрорланаверади?

• Ҳар сафар ўхшаш инсонларни танлаш.

• Бир хил муносабат муаммосига дуч келиш.

• Ишда қайта-қайта бир хил низога кириш.

• Муҳим қарор олдидан доимо чекиниш.

Албатта, ҳар бир такрорланишнинг ортида «соя» бор деб бўлмайди. Ташқи шароит, одатлар ва тасодифлар ҳам таъсир қилади.

Бироқ сценарий такрорланаверса, ўзингиздан сўраш арзийди:

«Бу вазиятларнинг умумий нуқтаси нимада ва мен уларда қандай роль ўйнаяпман?»

Бу ўзингизни айблаш эмас. Аксинча, назоратингизда бўлган қисмни топишдир.

4. Сабабини тушунтириш қийин бўлган кучли ҳислар

Айбдорлик, уят, ҳасад, қаттиқ хафалик, ғазаб ёки хавотир баъзан воқеанинг ўзига нисбатан жуда каттадек туюлади.

Масалан, оддий танқид инсонни бир неча кун безовта қилиши ёки бошқанинг муваффақияти кутилмаган даражада оғриқли қабул қилиниши мумкин.

Шунда ҳисни йўқотишга шошилмасдан:

«Бу менга нима ҳақида сигнал беряпти?»

деб сўраш фойдали.

Баъзан жавоб қадрланишга эҳтиёж, рад этилишдан қўрқиш, ўзини бошқалар билан таққослаш ёки болаликдан шаклланган ички талабларда бўлиши мумкин.

Ўзингизни яхшироқ тушуниш учун 4 савол

Ўз реакцияларингизни кузатишда қуйидаги саволлар ёрдам бериши мумкин:

1. Бу инсонда мени айнан нима ғашимга тегяпти? Мен унинг қайси хатти-ҳаракатини қаттиқ қоралаяпман ва нима учун?

2. Ўзимга қайси ҳисни ҳис қилишга рухсат бермайман? Ғазабни, қўрқувни, хафаликни ёки ёрдамга эҳтиёжни «нотўғри» деб ҳисоблайманми?

3. Бошқалар мени қабул қилиши учун нимани яширяпман? Қандай бўлишим «керак» деган тасаввур мени ўзимдан узоқлаштиряптими?

4. Ўзим ҳақимдаги қайси ҳақиқатни кўриш қийин? Агар мени ҳеч ким ҳукм қилмаслигига ишончим комил бўлса, ўзим ҳақимда нимани тан олардим?

«Сояни қабул қилиш» нимани англатади?

Бу ҳар бир импульсга эргашиш ёки «мен шундайман» деб зарарли хатти-ҳаракатни оқлаш дегани эмас.

Аксинча, инсон ўз ичидаги ноқулай ҳисни ҳам тан олади, аммо кейин қандай ҳаракат қилишни онгли равишда танлайди.

«Мен ғазабландим» — бу бир нарса.
«Шунинг учун истаганимни қилишга ҳақлимaн» — бутунлай бошқа нарса.

Ўзини тушунишнинг мақсади ҳисларни йўқ қилиш эмас, уларнинг инсонни яширинча бошқаришини камайтиришдир.

Ўзингиз билан курашиш ўрнига ўзингизни тушуниш

Ҳар бир инсонда фахрланадиган хусусиятлар ҳам, тан олиш қийин бўлган томонлар ҳам бор. Мукаммал образни сақлаш учун иккинчи қисмни бутунлай инкор қилиш эса инсонни ўзи билан доимий ички курашга олиб келиши мумкин.

Ўз реакциянгизни кузатиш, ҳиснинг номини айтиш ва унинг ортида нима турганини тушуниш — ички эркинликка олиб борадиган анча соғлом йўл.

Агар кучли хавотир, ғазаб, уят ёки такрорланувчи муносабат муаммолари кундалик ҳаётга жиддий таъсир қилаётган бўлса, уларни психолог ёки психотерапевт билан муҳокама қилиш фойдали бўлиши мумкин.

Ўзингиз билан ҳалол бўлиш — ўзингизни айблаш эмас. Бу ўзингизни яхшироқ тушунишнинг биринчи қадамидир.

Фикрингизни изоҳда қолдиринг ва мақолани танишларингизга Telegram ёки бошқа ижтимоий тармоқлар орқали улашинг.