Илон Маскнинг отаси Украинадаги демократияга қандай баҳо берди?

Америкалик миллиардер Илон Маскнинг отаси, жанубий африкалик тадбиркор Эррол Маск Украинадаги сиёсий вазиятга кескин муносабат билдирди. У РИА Новости агентлигига берган интервьюсида мамлакатни демократик давлат деб ҳисобламаслигини айтиб, асосий эътирозларидан бири сифатида сайловлар ўтказилмаётганини кўрсатди.

Бироқ Украинада президентлик сайловининг ўтказилмаслиги масаласи сиёсий баҳслардан ташқари, мамлакатда амал қилаётган ҳарбий ҳолат ва унинг ҳуқуқий тартиби билан ҳам боғлиқ. Украина қонунчилиги ҳарбий ҳолат вақтида президентлик, парламент ва маҳаллий сайловларни ўтказишни тақиқлайди.

Эррол Маскнинг жавоби қисқа ва кескин бўлди

РИА Новости билан суҳбатда Эррол Маскдан Украинани демократик мамлакат деб ҳисоблайдими, деган савол сўралган.

У:

«Йўқ, ундай эмас»,

дея жавоб берган.

Маск ўз позициясини Украинада умуммиллий овоз беришлар ўтказилмаётгани билан изоҳлаган. У аввалроқ ҳам Владимир Зеленскийнинг президентлик ваколатлари ва сайлов масаласи бўйича танқидий фикр билдирган эди.

2024 йилда сайлов нега ўтказилмади?

Украина Конституциясига кўра, навбатдаги президентлик сайлови президент ваколатининг бешинчи йили март ойининг сўнгги якшанбасида ўтказилиши керак. Шу тартиб асосида 2024 йилги навбатдаги сайлов санаси 31 мартга тўғри келар эди.

Аммо 2022 йил февралда Россиянинг кенг кўламли босқини бошланганидан кейин Украинада ҳарбий ҳолат жорий этилди. Украина қонунчилиги эса ҳарбий ҳолат даврида президент сайловини ўтказишни тўғридан-тўғри тақиқлайди. Шу боис 2024 йилда президентлик сайлови ўтказилмади.

Шу нуқтада муҳим фарқ бор: сайловни ўтказмасликка умумий сафарбарликнинг ўзи эмас, ҳарбий ҳолатнинг ҳуқуқий режими асос бўлган.

Зеленскийнинг ваколати ҳақидаги баҳс қаердан келиб чиқди?

Владимир Зеленский 2019 йилда беш йиллик муддатга президент этиб сайланган. Шу сабаб 2024 йил май ойидан кейин унинг мақоми Украина уруши атрофидаги сиёсий баҳсларнинг энг кескин мавзуларидан бирига айланди.

Россия раҳбарияти ва қатор танқидчилар Зеленскийнинг одатий беш йиллик муддати тугаганини асос қилиб, унинг легитимлигига шубҳа билдириб келмоқда.

Бироқ Украина Конституциясининг 108-моддасида президент янги сайланган президент лавозимга киришгунига қадар ўз ваколатларини бажариши белгиланган. Шу сабаб Киев томони Зеленский ҳарбий ҳолат шароитида ҳам давлат раҳбари вазифасини қонуний давом эттираётганини таъкидлайди.

Яъни «беш йиллик муддат тугади» ва «президент ваколати автоматик равишда тугади» деган тушунчалар ҳуқуқий жиҳатдан айнан бир нарса эмас.

2026 йилда ҳам ҳарбий ҳолат сақланиб қолмоқда

Сайлов масаласи ҳозир ҳам очиқлигича қолмоқда.

2026 йил 13 июлда Зеленский ҳарбий ҳолатни яна узайтириш тўғрисидаги фармонни имзолади. Украина парламенти уни маъқуллади ва ҳарбий ҳолат 2026 йил 2 августдан яна 90 кунга узайтирилди.

Украина Олий Радаси ҳузурида сайлов қонунчилиги устида ишлаётган махсус гуруҳ ҳам 2026 йил майида ҳарбий ҳолат амал қилаётган пайтда сайлов ўтказиш мумкин эмаслиги бўйича консенсус мавжудлигини маълум қилган. Айни пайтда асосий эътибор урушдан кейинги сайловларни қандай ташкил этиш масаласига қаратилган.

Сайлов масаласи нега бунчалик мураккаб?

Уруш шароитида сайлов ўтказиш фақат овоз бериш санасини белгилаш билан ҳал бўлмайди.

Фронтдаги ҳарбий хизматчиларнинг овоз бериши, миллионлаб ички кўчирилганлар ва хориждаги фуқароларнинг иштирокини таъминлаш, Россия назоратидаги ҳудудларда яшовчилар масаласи, сайлов участкалари хавфсизлиги ва сиёсий кампания учун тенг шароит яратиш каби муаммолар мавжуд. Шу сабаб Украина сиёсий доираларида сайловни ўтказиш тартиби бўйича алоҳида ҳуқуқий механизм тайёрлаш муҳокама қилинмоқда.

«Демократия йўқ» деган баҳо нимани англатади?

Эррол Маскнинг Украина демократик давлат эмаслиги ҳақидаги гапи — унинг сиёсий баҳоси.

Сайловларнинг мунтазам ўтказилиши демократиянинг асосий шартларидан бири бўлса-да, мамлакатнинг демократик ёки нодемократик эканини баҳолаш фақат битта мезон билан чекланмайди. Сиёсий рақобат, сўз эркинлиги, суд мустақиллиги, фуқаролик ҳуқуқлари ва ҳокимиятнинг ҳисобдорлиги ҳам муҳим кўрсаткичлар ҳисобланади.

Украинада эса бу баҳс яна бир истисно ҳолат — давом этаётган уруш ва ҳарбий ҳолат шароитида кечмоқда.

Шу сабаб Эррол Маскнинг баёноти янги сиёсий баҳсларга сабаб бўлиши мумкин, аммо сайловларнинг ўтказилмаётгани Украина қонунчилигидаги ҳарбий ҳолат режими билан бевосита боғлиқ эканини ҳам ҳисобга олиш керак.

Фикрингизни изоҳда қолдиринг ва мақолани танишларингизга Telegram ёки бошқа ижтимоий тармоқлар орқали улашинг.