AQSH Oliy sudi raqamli maxfiylik boʻyicha tarixiy qaror qabul qildi

AQSH Oliy sudi huquq-tartibot idoralari tomonidan smartfon foydalanuvchilarining joylashuv maʼlumotlarini olish uchun qoʻllaniladigan "geofence" (geodevor) orderlaridan foydalanishni chekladi. 6-3 ovoz berish natijasiga koʻra qabul qilingan ushbu qaror raqamli davrda shaxsiy daxlsizlik huquqlarini himoya qilish yoʻlidagi muhim qadam sifatida baholanmoqda. Bu haqda Techcrunch.com xabar beradi.

Sud qaroriga koʻra, har bir shaxs oʻzining mobil qurilmasi orqali toʻplanadigan joylashuv maʼlumotlari maxfiyligiga nisbatan asosli umid qilish huquqiga ega. Bu shuni anglatadiki, endilikda AQSH politsiyasi va boshqa maxsus xizmatlari Google kabi texnologik gigantlardan foydalanuvchilarning qayerda boʻlgani haqidagi tarixiy maʼlumotlarni olishdan avval maxsus sud ruxsatnomasini (order) olishi shart boʻladi.

Geofence orderlari nima va nega ular xavfli?

Geofence orderlari odatda politsiyaga maʼlum bir hudud va vaqt oraligʻida boʻlgan barcha smartfon egalari haqida maʼlumot olish imkonini beradi. Masalan, jinoyat sodir etilgan joy atrofida xarita chizilib, Google kabi kompaniyalardan oʻsha vaqtda u yerda boʻlgan barcha foydalanuvchilar roʻyxati talab qilinadi. Tanqidchilar buni "avval qidiruv oʻtkazib, keyin shubha uygʻotish" deb atashgan, chunki bu jarayonda minglab begunoh insonlarning shaxsiy maʼlumotlari huquq-tartibot idoralari qoʻliga oʻtib ketgan.

Oliy sud oʻz qarorida foydalanuvchilar Google xizmatlaridan foydalanish orqali oʻz joylashuv maʼlumotlarini ixtiyoriy ravishda ommaga ulashmasligini taʼkidladi. Agar bu maʼlumotlar ixtiyoriy ulashilgan deb hisoblanganda, AQSH qonunchiligidagi "uchinchi shaxs doktrinasi" qoʻllanilib, politsiyaga orderlarsiz maʼlumot olishga ruxsat berilgan boʻlar edi.

Inson huquqlari va texnologik nazorat

Ushbu sud ishi Chatrie v. United States ishi doirasida koʻrib chiqildi. Bank oʻgʻriligida ayblangan Okello Chatrie oʻziga qarshi dalillar konstitutsiyaga zid ravishda olinganini daʼvo qilgan edi. Uning advokatlari geofence orderlari AQSH Konstitutsiyasining 4-tuzatishiga, yaʼni asossiz tintuv va musodara qilishdan himoyalanish huquqiga zid ekanini isbotlashga harakat qilishdi.

Sud geofence orderlarini butunlay taqiqlamadi, biroq ularni qoʻllash tartibini keskinlashtirdi. Endilikda politsiya muayyan shaxsning jinoyatga aloqadorligini koʻrsatuvchi "yetarli asoslar" (probable cause) taqdim etishi va soʻrovni iloji boricha torroq doirada shakllantirishi lozim. Bu qaror nafaqat AQSHda, balki butun dunyoda raqamli kuzatuv va shaxsiy daxlsizlik oʻrtasidagi muvozanatni saqlash boʻyicha namuna boʻlishi kutilmoqda.

Oʻzbekistonlik foydalanuvchilar uchun ham bu yangilik dolzarb ahamiyatga ega. Global texnologik platformalar oʻz maxfiylik siyosatini koʻpincha AQSH Oliy sudi qarorlari asosida moslashtiradi, bu esa bilvosita butun dunyo boʻylab foydalanuvchilar maʼlumotlarining xavfsizligiga taʼsir koʻrsatadi.