АҚШ - Эрон уруши глобал ёқилғи инқирозини юзага чиқарди: Дунё бўйлаб оммавий норозиликлар

Сурияни кенг кўламли намойишлар қамраб олди.

Ер юзида халқаро геосиёсий кескинлик ва қуролли тўқнашувлар фонида сўнгги ўн йилликдаги энг оғир глобал энергетика ва ёқилғи инқирози авжига чиқди. Нуфузли «The Business Standard» нашри тарқатган кенг қамровли ҳисоботга кўра, АҚШ ва Эрон ўртасидаги ҳарбий уруш ортидан жаҳон бозорида Brent маркали нефть нархи 100 долларлик психологик чегарадан кескин ошиб кетди (уруш бошлангунга қадар февраль ойида у атиги 60–70 доллар атрофида эди). Хомашёнинг мисли кўрилмаган даражада қимматлашуви эса Европадан тортиб Лотин Америкаси ва Осиёгача бўлган ўнлаб давлатларда ёқилғи нархининг портлашига ва кўчаларда оммавий ғалаёнларга сабаб бўлди.

Бугунги кунда дунё ҳукуматлари шафқатсиз сиёсий дилемма қаршисида қолмоқда: ё ёқилғи нархининг эркин ошишига йўл қўйиб, назоратсиз инфляция гирдобига тушиш, ёки давлат бюджетини оғир юк остида қолдириб, миллиардлаб долларлик субсидиялар ажратиш. Гватемалада юк машиналари ҳайдовчилари трассаларни тўсиб, машиналарга ўт қўймоқда ва полицияга қарши қурол ишлатмоқда, Сурияда эса Асад режими қулаганидан кейинги энг катта оммавий норозиликлар бошланди. Германияда бензин 2,30 евролик рекордни қайд этган бўлса, АҚШда дизель нархи бир йилда 60 фоизга сакраб, галлони 6 доллардан ошиб кетди.

Хўш, энергетик гирдоб дунё давлатларини қайси жарликка етакламоқда, қиш мавсуми арафасида одамларни қандай янги нарх портлашлари кутяпти ва жаҳон иқтисодиёти бу зарбадан омон чиқа оладими?

«Олов ичидаги шосселар ва денгизга чиқолмаётган балиқчилар»: Сайёранинг қайноқ нуқталари

«The Business Standard» нашри очиқлаган глобал норозиликлар географияси:

• Гватемалада қуролли исён: Юк машиналари ҳайдовчилари асосий автомагистралларни блоклаб, автотранспорт воситаларини ёқиб юборди ва полиция билан қуролли тўқнашувга киришди; мамлакат Конгресси дизель — иқтисодиётнинг асосий мотори эканини тан олиб, шошилинч субсидия қонунини кўриб чиқмоқда;

• Суриядаги тарихий намойишлар: Асад режими қулаганидан сўнгги энг йирик норозилик тўлқини бошланди: дизель 40 фоизга, бензин 25 фоизга қимматлашгач, аҳоли Ҳалаб ва бошқа шаҳарларда шиналарни ёқиб, танкерларни тўхтатиб қўйди;

• Францияда нефть базаси қамали: Жанубдаги Фос-сюр-Мер шаҳрида 50 га яқин балиқчилар йирик нефть базасини тўсиб қўйди ва полиция билан тўқнашди; Президент Эммануэль Макрон ҳукуматдан тўлиқ сафарбарликни талаб қилди;

• Португалияда ўт ўчирувчилар бонги: Намойишчилар бош вазир қароргоҳи сари юриш қилди; Ёнғин хавфсизлиги лигаси ёқилғи қимматлиги сабаб кўнгилли бригадалар фаолияти чидаб бўлмас даражага келганини эълон қилди;

• Филиппинда миллий иш ташлаш: Бензин литри 5,68 песога ошгач, «Manibela» транспорт гуруҳи иш ташлаш эълон қилди, Манила қўлтиғи балиқчилари эса ёқилғи харид қилолмай очлик ва қашшоқлик остонасида қолди;

• Боливияда арқонда тортилган трактор: Кочабамбада дизель нархи икки баробар (0,8 доллардан 1,5 долларга) сакрагач, юзлаб фермерлар норозилик билдирди — бир фермер норозилик белгиси сифатида тракторни шаҳар кўчаларида арқон билан судраб юрди;

• Индонезияда километрлик навбатлар: Макасарда ёқилғи тақчиллиги туфайли шохобчаларда узунлиги 1 километрдан ошадиган навбатлар ҳосил бўлди, талабалар ва ишчилар давлат нефть компанияси офислари олдида оммавий намойишга чиқди.

Рақамлар таҳлили: Дизель 60% га сакради, олдинда эса совуқ қиш

Жаҳон ёқилғи бозоридаги шов-шувли ва таҳликали кўрсаткичлар:

• Brent $100 дан ошди: Ҳарбий низо туфайли нефть нархи йил бошидаги 60–70 доллардан рекорд даражага кўтарилди;

• АҚШда галлони $6: Қўшма Штатларда дизель ёқилғиси нархи бир йил ичида деярли 60 фоизлик ўсишни қайд этди;

• Германиядаги антирекорд: Е10 бензини тарихий 2,30 евролик даражага чиқди, дизель эса йиллик 48 фоизга қимматлашди;

• Дунё бўйича ўртача нарх: Бугунги кунда ер юзида 1 литр дизель ёқилғисининг ўртача баҳоси 1,61 долларни ташкил қилмоқда;

• Қутблар тўқнашуви: Сайёрадаги нарх тафовути даҳшатли даражада — Гонконгда 1 литр дизель 4,70 доллар бўлса, Венесуэлада атиги 0,004 доллар;

• Иситиш мавсуми таҳдиди: Аналитиклар АҚШ ва Европада олдинда турган иситиш мавсумида уйларни иситиш учун ишлатиладиган ёқилғи нархи яна камида 30 фоизга ошишини башорат қилмоқда.

Иқтисодий тузоқ: Ҳукуматларни қандай фалокат кутмоқда?

Халқаро экспертларнинг мазкур глобал инқироз бўйича хулосалари:

• Стагфляция эшик қоқмоқда: Ёқилғи қимматлашиши ишлаб чиқариш, транспорт, озиқ-овқат ва кундалик барча хизматлар нархини бирваракайига ошириб, иқтисодий ўсишни тўхтатиб қўймоқда;

• Бюджетлар инқирози: Давлатлар аҳоли ғалаёнларининг олдини олиш мақсадида нархларни сунъий ушлаб туриш учун миллиардлаб доллар субсидия ажратишга мажбур бўлмоқда, бу эса миллий қарзларнинг портлашига олиб келади;

• Геосиёсий боғлиқлик: Токи АҚШ ва Эрон ўртасидаги қуролли қарама-қаршилик ҳамда Ҳўрмуз бўғозидаги кескинлик бартараф этилмас экан, энергия ресурслари нархини пасайтиришнинг имкони йўқ.

АҚШ ва Эрон ўртасидаги ҳарбий қарама-қаршилик ортидан юзага келган бугунги глобал ёқилғи инқирози замонавий дунё иқтисодиёти нефть омилига нақадар заиф ва қаттиқ боғланиб қолганини бутун фожиаси билан намойиш этмоқда.

Сизнингча, АҚШ ва Эрон тўқнашуви туфайли нефть нархининг 100 доллардан ошиб кетиши жаҳонда янги глобал молиявий инқирозни бошлаб берадими? Ҳукуматлар ёқилғи нархини субсидия орқали тутиб туриши керакми ёки бозор қонунларига эркин қўйиб бериши лозимми? Ўз таҳлилий фикр-мулоҳазаларингизни изоҳларда қолдиринг ва бутун дунё кундалик турмушига бевосита зарба бераётган ушбу улкан иқтисодий хавф таҳлилини барча ҳайдовчилар, иқтисодчилар ҳамда дўстларингизга улашинг!