“Бахтли бўлиш учун нима керак?” деган саволни ҳар ким ҳаётида камида бир марта ўз-ўзига беради. Кимдир жавобни пулда кўради, кимдир машҳурликда, кимдир эса тинчликда. Аммо илмий дунёда шу саволга жуда узоқ, ҳатто сабрга “имтиҳон” бўладиган даражада узоқ давом этган бир тадқиқот бор. У 1938 йилда Гарвард университетида бошланган ва ҳозиргача давом этмоқда.
Энг қизиғи: олимлар бошида бу ишни 20–25 йилда якунлаймиз, деб ўйлашган. Лекин натижалар шунчалик кутилмаган ва қизиқ бўлиб чиққанки, лойиҳани тўхтатишнинг имкони қолмаган. Бир тадқиқот, бир неча авлод, бир неча тақдир — ва битта катта савол: инсонни ҳақиқатан бахтли қиладиган нарса нима?
Тадқиқот 724 иштирокчи билан бошланган. Уларнинг ярми Гарвард талабалари бўлган. Иккинчи ярми эса Бостон атрофидаги камбағал оилалардан чиққан ўсмирлар. Яъни, ҳаёт старт чизиғидаёқ турлича имконият ва турлича шароит: кимдир “тайёр йўл”га яқин, кимдир эса оғир кундалик кураш ичида.
Олимлар бу иштирокчиларни йиллар давомида мунтазам кузатишган: психологик текширувлар, тиббий кўриклар, узоқ суҳбатлар… Фақат одамнинг ўзи эмас, унинг оиласи, муҳити, ҳаёт тарзи ҳам ўрганилган. Кейинчалик иштирокчиларнинг рафиқалари ҳам лойиҳага қўшилган, ҳозир эса ҳатто фарзандлари ва набиралари ҳам иштирок этяпти. Бир инсоннинг эмас — бутун бир ҳаёт занжирининг “харитаси” чизилган, десак бўлади.
Бу 724 инсон орасида тақдирлар жуда турли бўлган. Кимдир бутун умрини заводда меҳнат қилиб ўтказган. Кимдир бойиб, миллионерга айланган. Тўрт киши сенатга номзод бўлган. Биттаси президент маъмуриятида ишлаган. Ҳатто иштирокчилар орасида АҚШ президенти бўлган инсон ҳам бор — Жон Кеннеди. Фақат у ҳақдаги ҳужжатлар 2040 йилгача махфийлигича қолиши айтилган.
Албатта, ҳамманинг йўли ҳам текис бўлмаган. Кимдир ичкиликбозликка берилиб кетган, кимдир руҳий қийинчиликлар билан курашган. Ҳаётнинг “кўринмайдиган томони” ҳам шу ерда яққол кўринган: ташқи муваффақият ҳамма нарсани ҳал қилмайди, инсон ичкаридан синса — барибир қийин.
Лойиҳанинг таъсирли жиҳатларидан бири шуки, Бостоннинг қашшоқ туманида ўсган ўсмирлар олимларга ҳайрон бўлиб: “Нега айнан биз билан қизиқяпсиз? Бизда қизиқ нарса йўқ-ку?” деган мазмунда саволлар беришган. Гарвард битирувчилари эса бундай саволларни деярли бермаган. Қизиқ, тўғрими? Бир хил ёш, бир хил инсон, аммо ўз қадрини ҳис қилиш — турлича. Бунинг ўзи ҳам ҳаёт имкониятлари инсон руҳиятига қандай таъсир қилишини кўрсатади.
Бу тарихни ўқиб, инсон бир нарсани англайди: бахт деган тушунча “бир марта топиб олинадиган” совға эмас. У — йиллар давомида йиғиладиган тажриба, муносабат, руҳий барқарорлик ва тан олинадиган ҳақиқатлар мажмуаси.
Гарварддаги ушбу узоқ кузатувларнинг асосий хулосаси ҳам айнан шу нуқтага келиб тақалади: инсонни энг кўп “ушлаб турадиган”, унинг кайфияти ва ҳаётдан қониқишини юқори сақлайдиган омил — яқин муносабатлар сифати. На мансаб, на пул, на чиройли титуллар… Балки инсонни тушунадиган, қўллаб-қувватлайдиган, оғир кунда ҳам ёнда турадиган одамлар.
Шу боис, бу тадқиқот ҳақида ўйлаганда ўзингизга битта оддий савол беринг: сизда ҳақиқатан суяна оладиган 2–3 киши борми? Ва сиз ўзингиз кимгадир суяниш нуқтаси бўла оляпсизми?
Ҳаётда кўп нарса ўзгаради: ишлар, шаҳарлар, режалар, ҳатто орзулар. Лекин инсоннинг ички муҳити — унинг яқинлари, муносабатлари, ишонч ва меҳр — энг муҳим “капитал” бўлиб қолаверади. Бахт ҳам кўпинча баланд гапларда эмас, оддий кунларда яшайди: самимий суҳбатда, ҳол сўрашда, кечиримда, ёнингиздаги инсонга вақт ажрата билишда.
Қисқаси, бахтни қидириб чарчаманг — уни қуриш керак. Ҳар куни, оз-оздан. Гарвардда 80 йил кузатишган нарса ҳам шу: бахт — танлов. Ва у кўпинча “ким билан яшаяпман?” деган саволдан бошланади.
“Zamin”ни Telegram'да ўқинг!
