Юқори функционаллик ниқоби: Ташқи муваффақият ва ички бўшлиқ феномени

Замонавий психологиянинг энг оғриқли ва кўп учрайдиган муаммоларидан бири ҳақида фикр юритишни лозим топдик. Бу ҳолат илмий тилда «юқори функционал куйиш» (high-functioning burnout) ёки баъзан «ниқобланган депрессия» деб аталади.

Ташқаридан қараганда идеал ҳаёт кечираётган, лойиҳаларни муваффақиятли топшираётган, оиласи ва дўстларига суянч бўлаётган инсон, аслида, ичидан емирилиб бораётган бўлиши эҳтимол. У шунчаки «яшаш» ва «функция бажариш» ўртасидаги фарқни йўқотиб қўйган бўлиши мумкин.

Нима учун бу ҳолат хавфли ва у қандай ривожланади?

Ушбу жиҳатлар замирида бир нечта руҳий ҳимоя механизмлари ётади:

• Гипер-мустақиллик (Hyper-independence): Бундай инсонлар болаликдан «сен кучли бўлишинг керак», «сенга ишоняпмиз» деган юклар билан улғайишади. Улар учун ёрдам сўраш — заифлик белгиси. Натижада улар ўз муаммолари билан ичдан заҳарланиб боришади.

• «Робот» ёки Автопилот режими: Эҳтиёжлар ва туйғулар узоқ вақт давомида бостирилганда, руҳият ўзини ҳимоя қилиш учун ҳис-туйғуларни бутунлай «ўчириб» қўяди. Чарчоқ ҳам, оғриқ ҳам сезилмайди, лекин шу билан бирга қувонч ва бахт ҳисси ҳам йўқолади.

• Ижтимоий мақтов қопқони: Атрофдагилар доим: «Баракалла, сен жуда кучлисан, ҳаммасига улгурасан!» деб мақташади. Бу мақтов инсонни ички оғриққа қарамай, ўша «кучли одам» ниқобини ечмасликка мажбур қилади.

Ўзига қайтиш: Кичик саволнинг катта кучи

Бундай вазиятда ечим — янада кўпроқ ишлаш ёки иродани ишга солиш эмас. Ечим — тўхташ ва таслим бўлишга рухсат беришдир.

Энг оғир, аммо даволовчи қадам: Ўзининг заиф, чарчаган ва ҳамма нарсани ҳам уддалай олмайдиган инсон эканлигини тан олишдир.

Ушбу савол — «Менга ҳозир яшаётган ҳаётим умуман маъқулми?» — миядаги қуруқ алгоритмларни тўхтатиб, қалбни уйғотадиган кучли дастакдир. Айнан шу ердан ҳаётий инвентаризация бошланади.

Бундай «кучли» инсонларнинг тўхтаб, ўзларига назар ташлашларига ва вазиятни ўзгартиришларига энг катта тўсиқ нима деб ўйлайсиз: атрофдагиларнинг ҳафсаласини пир қилишдан (ишончини йўқотишдан) қўрқишми ёки тўхтаган лаҳзада ўша ички бўшлиқ билан юзма-юз келишдан чўчишми?