AQSH prezidenti Donald Tramp Eronda ommaviy namoyishlar ortidan qo‘lga olingan fuqarolarga nisbatan belgilangan qatl hukmlari bekor qilingani haqidagi xabarni ochiqcha qutladi. U Truth Social platformasidagi sahifasida Eron rahbariyati dorga osish orqali ijro etilishi aytilgan (800 dan ziyod) qatl jazolari qarorini ortga qaytarganini olqishlab, “juda xursand bo‘lganini” va “tashakkur” izhorini yozdirgan.
Trampning bu bayonoti tasodifiy emas. Avvalroq u Eronda namoyishchilarga nisbatan qattiq jazo choralari kuchaytirilsa, ayniqsa qatl hukmlari amalga oshirilsa, amaldagi rahbariyatga qarshi keskin choralar ko‘rilishi mumkinligidan ogohlantirgan edi. Shu bois qatllar bekor qilingani haqidagi ma’lumot Vashingtondagi pozitsiyaga ham ta’sir qilgani aytilmoqda.
Inson huquqlari tashkilotlari esa oxirgi haftalarda Eronni qimirlatgan norozilik to‘lqini payti hibsga olingan yuzlab odamlarga nisbatan qatl hukmlarini tayyorlash mumkinligi haqida bong urib kelgan. Bu fon bilan bir vaqtda Eron tashqi ishlar vaziri Abbos Araqchi rasmiy Tehron namoyishchilarni o‘ldirish niyatida emasligini bildirgani qayd etiladi.
Noroziliklar qanday boshlangan edi?
Ma’lumotlarga ko‘ra, Erondagi ommaviy norozilik namoyishlari 2025 yil 28 dekabr kuni Tehrondagi katta bozorda boshlangan: giperinflyatsiya va narx-navoning keskin oshishiga qarshilik sifatida ko‘plab savdogarlar do‘konlarini yopgan. Harakat qisqa vaqt ichida mamlakat bo‘ylab yoyilib, avval iqtisodiy talablar bilan boshlangan norozilik keyinchalik siyosiy tus olgani aytiladi.
G‘arb matbuoti inson huquqlari tashkilotlariga tayanib, namoyishlar davomida 2400 dan ziyod kishi halok bo‘lgani, 18 ming kishi hibsga olingani haqida yozgan. Shu bilan birga, Tehron rasmiylari bu yo‘nalishda har doim ham bir xil talqin bildirmagani ham ma’lum.
Nega Tramp hozircha harbiy zarbadan tiyildi?
Matnda ta’kidlanishicha, Tramp 16 yanvar kuni Eronga harbiy zarba bermaslikka qaror qilganini aytar ekan, bunga qatl hukmlari bekor qilinganini asos sifatida keltirgan. Ammo siyosiy tahlilchilar bu qarorning ortida yana bir nechta muhim omil borligini ham aytishmoqda.
Birinchi omil sifatida Saudiya Arabistoni, Qatar, Misr va O‘monning diplomatik sa’y-harakatlari tilga olinadi. Ushbu davlatlar Eronga qarshi harbiy choralar Yaqin Sharqda beqarorlikni kuchaytirishi, global neft bozoriga salbiy ta’sir o‘tkazishi mumkinligidan xavotir bildirib, Vashingtonni Tehronga yana bir imkoniyat berishga ko‘ndirishga uringani aytilgan.
Ikkinchi jihat — Isroil bosh vaziri Binyamin Netanyahuning telefon muloqotida Trampdan Eronga hujumni keyinroqqa qoldirishni so‘ragani haqidagi ma’lumot.
Uchinchi omil esa xavfsizlik hisob-kitoblari bilan bog‘liq: muhokamalar chog‘ida Trampning milliy xavfsizlik bo‘yicha maslahatchilari Erondagi rejim qisqa vaqt ichida qulashini kafolatlab bo‘lmasligini uqtirgani, shuningdek, Tehron tomonidan bo‘lishi mumkin bo‘lgan qattiq javob choralari mintaqaga joylashgan AQSH qo‘shinlari va Vashington ittifoqchilariga, jumladan Isroilga ham ta’sir qilishi mumkinligidan xavotir bildirilgani keltiriladi.
Vashingtonning to‘rt talabi
Shu tarzda AQSH ma’muriyati vaziyatni diplomatik yo‘l bilan tartibga solishga umid bildirib, Eron oldiga to‘rtta shartni ilgari surgani aytiladi. Ular qatorida uranni boyitish standartlarini belgilash, raketa arsenalini qisqartirish, boyitilgan uran masalasiga oydinlik kiritish va Eronning ishonchli vakillari orqali vaziyatni yumshatish kabi bandlar tilga olingan.
Ichki vaziyat: norozilik susaymoqda, ammo siyosat qizimoqda
So‘nggi xabarlarga ko‘ra, Eronda namoyishlar ancha so‘ngan. Eron prezidenti Mas’ud Pezeshkiyon 15-yanvar kuni hukumat norozilikka sabab bo‘lgan iqtisodiy muammolarga yechim izlashi haqida bayonot bergani qayd etiladi.
Ayni paytda AQSHda yashayotgan 65 yoshli shahzoda Rizo Pahlaviy — 1979-yilda ag‘darilgan shoh Muhammad Rizo Pahlaviyning o‘g‘li — Vashingtonni Erondagi islom respublikasi tuzumini ag‘darish uchun qat’iyroq qadamlarga chorlab kelayotgani aytilgan. U turli intervyularda Eronga qaytishga tayyor ekanini bildirgani, namoyishchilarni yirik shaharlarni egallashga da’vat qilib kelayotgani ham esga olinadi.
Tahlilchilar esa bir narsaga urg‘u beradi: AQSHning Erondagi islom respublikasi tuzumini harbiy yo‘l bilan ag‘darishga qaratilgan uzoq yillik strategik rejasi to‘liq bekor qilingani yo‘q, qulay siyosiy vaziyat paydo bo‘lsa, ushbu ssenariy yana kun tartibiga qaytishi mumkin.
Xulosa shunday: qatl hukmlarining bekor qilinishi bugun uchun keskinlikni pasaytirgan muhim signal bo‘lishi mumkin. Lekin AQSH–Eron munosabatlaridagi katta o‘yin hali tugamagan — taraflar bir-birining keyingi qadamini kuzatib turibdi.
“Zamin”ni Telegramʻda oʻqing!
