3 milliard yillik sir ochildi: Yerning eng qadimgi krateri aniqlandi

Geologlar Yer yuzidagi eng qadimgi meteorit kraterining yoshini aniqlab, uni rasman tasdiqladi. Gap G‘arbiy Avstraliyadagi Shimoliy qutb gumbazi (North Pole Dome) hududida joylashgan qadimiy zarba krateri haqida bormoqda. Mazkur tadqiqot natijalari Geology ilmiy jurnalida e’lon qilindi.

Kyortin universiteti olimi Kristofer Kirklend boshchiligidagi tadqiqotchilar jamoasi hisob-kitoblariga ko‘ra, ulkan meteorit mazkur hududga taxminan 3,02 milliard yil avval kelib urilgan. Agar ushbu natija to‘liq tasdiqlansa, mazkur tuzilma yoshi aniq belgilangan yagona meteorit krateri sifatida tarixga kiradi.

Olimlarning ta’kidlashicha, hududda aniqlangan asosiy dalillardan biri — zarba konuslari hisoblanadi. Bu kabi tuzilmalar faqat juda katta samoviy jismlar ulkan tezlikda Yerga kelib urilganda hosil bo‘ladigan yuqori bosim ta’sirida tog‘ jinslarida shakllanadi. Ular Pilbara hududida, Yerning 3 milliard yildan ortiq yoshga ega jinslari saqlangan noyob joylardan birida topilgan.

Biroq uzoq yillar davomida ushbu zarbaning aniq qachon sodir bo‘lgani olimlar o‘rtasida bahsli masala bo‘lib kelgan. Chunki formatsiyadagi bazalt jinslarining yoshi bevosita aniqlanmagan, turli ilmiy guruhlar tomonidan berilgan baholar o‘rtasida esa qariyb uch milliard yillik farq mavjud edi.

Bu muammoga oydinlik kiritish uchun tadqiqotchilar jinslar tarkibidagi sirkon, apatit, kalsit va muskovit minerallarini chuqur tahlil qildi. Ayniqsa, sirkon kristallari muhim ma’lumot berdi. Ularda ham 3,4 milliard yildan ortiq yoshga ega qadimgi kristallar, ham meteorit zarbasi vaqtida tez sovish natijasida hosil bo‘lgan yoshroq «skeletsimon» donalar aniqlangan.

Eng yaxshi saqlangan ushbu sirkonlar taxminan 3024 ± 7 million yil yoshni ko‘rsatgan. Shu bilan birga, gidrotermal jarayonlar natijasida hosil bo‘lgan apatit minerali ham qariyb 3019 million yillik yoshni tasdiqlagan. Ikki mustaqil mineral tahlilining bir xil natija berishi aynan shu davrda meteorit Yerga kelib urilganining eng kuchli ilmiy dalili sifatida baholanmoqda.

Olimlar yana bir muhim isbot sifatida kvars tomiridagi slyudani ham o‘rgandi. Uning yoshi 1655 ± 27 million yil ekani aniqlangan. Bu esa zarba konuslari undan ancha oldin paydo bo‘lganini ko‘rsatadi va kraterning yoshi 2,7 milliard yildan kam degan ayrim taxminlarni rad etadi.

Tadqiqot mualliflari xulosa qilishicha, Miralga tuzilmasi nomi bilan ham tanilgan Shimoliy qutb gumbazi hozircha arxey eoniga mansub yagona ishonchli tasdiqlangan meteorit krateri bo‘lib qolmoqda. Olimlar fikricha, qadimda Yerga juda ko‘p meteoritlar qulagan bo‘lsa-da, ularning aksariyat izlari millionlab yillar davomida tektonik jarayonlar va eroziya ta’sirida butunlay yo‘qolib ketgan.