Fors ko‘rfazi davlatlari AQSHning xavfsizlik kafolatlaridan hafsalasi pir bo‘ldi

Yaqin Sharq geosiyosiy sahnasida AQSH va uning an’anaviy arab ittifoqchilari o‘rtasidagi ko‘p yillik strategik sheriklik tubdan darz ketmoqda. AQSHning nufuzli «Time» jurnali e’lon qilgan shov-shuvli tahliliy maqolada yozilishicha, Fors ko‘rfazining yetakchi monarxiyalari Vashingtonning xavfsizlik bo‘yicha bergan kafolatlari va harbiy salohiyatiga jiddiy shubha bilan qaray boshladi. Mintaqa davlatlari Oq uyning Isroilni ochiq qo‘llab-quvvatlab mojaroga kirgani, biroq uning og‘ir oqibatlarini bartaraf eta olmaganidan qattiq hayratda. Arab poytaxtlarida Vashington Eronga nisbatan izchil, tizimli va samarali strategiyani allaqachon boy bergan, degan qat’iy xulosa shakllangan.

Harbiy maqsadlarning deyarli har hafta o‘zgarishi, Eron O‘rmuz bo‘g‘ozini to‘sib qo‘ygan bir vaziyatda esa AQSH ma’muriyatining mojarodan tezroq qochib chiqishga shoshilishi arab ittifoqchilarida jiddiy norozilik uyg‘otdi. Ular o‘zlarini hech qanday ogohlantirishsiz, maslahatsiz va mudofaa vositalarisiz katta urush domiga tortib ketilgandek his qilishmoqda. Buning ortidan Qatar, O‘mon, hatto dastlab qat’iy pozitsiyada bo‘lgan Bahrayn va Kuvayt ham Vashingtonga bosim o‘tkazib, Eron bilan to‘qnashish o‘rniga shoshilinch tinchlikka erishish siyosatiga qaytdi.

Xo‘sh, Vashingtonning Yaqin Sharqdagi nufuzi nega bu darajada pasaydi, ko‘rfaz monarxlari nega AQSHga ishonishdan voz kechmoqda va bu burilish neft dunyosidagi kuchlar nisbatini qanday o‘zgartiradi?

«Ogohlantirishsiz va himoyasiz»: Arab davlatlarining Vashingtonga e’tirozi

«Time» nashri ochiqlagan tahlillar va ittifoqchilarning hafsalasi pir bo‘lish sabablari:

• Oqibatlarni jilovlay olmaslik: Ko‘rfaz mamlakatlari AQSHning Isroil manfaatlari yo‘lida to‘g‘ridan to‘g‘ri mojaroga aralashib, biroq buning ortidan kelib chiqqan geosiyosiy va xavfsizlik inqirozini nazorat qilolmay qolganidan shokka tushdi;

• Eron bo‘yicha izchil strategiyaning yo‘qligi: Arab yetakchilari bir necha oydan beri Oq uyning Tehronga nisbatan na aniq rejasi, na ta’sirchan bosim mexanizmi qolmaganini ta’kidlab kelmoqda;

• Har hafta o‘zgarayotgan maqsadlar: Nashrda keltirilishicha, Vashingtonning harbiy-siyosiy maqsadlari tinimsiz o‘zgarib turdi, Eron muhim savdo tomiri bo‘lgan O‘rmuz bo‘g‘ozini to‘sib qo‘ygan pallada esa AQSH mojarodan chiqib ketishga shoshildi;

• Xiyonat hissi: Ushbu xatti-harakatlar ko‘rfaz davlatlarida o‘zlarini hech bir maslahatsiz va real xavfsizlik choralarisiz katta xavf ostida yolg‘iz qoldirilgan degan qarashni mustahkamladi.

Qarshilik o‘rniga deeskalatsiya: Mintaqa siyosatining keskin o‘zgarishi

Yuzaga kelgan ishonchsizlik fonida Fors ko‘rfazi poytaxtlari mustaqil qadamlar tashlamoqda:

• Avvalgi neytral siyosatga qaytish: Arab davlatlari AQSHga ko‘r-ko‘rona ergashishdan voz kechib, Eron bilan ochiq to‘qnashuv o‘rniga yana bosiqlik, murosa va keskinlikni yumshatish (deeskalatsiya) yo‘lini tanladi;

• Qatar va O‘monning tinchlik bosimi: Doha va Masqat rasmiylari Vashingtonga qattiq bosim o‘tkazib, mintaqani yanada vayron qiluvchi harbiy harakatlarni darhol to‘xtatish va tinchlik bitimi tuzishni talab qildi;

• Kuvayt va Bahraynning chekinishi: Harbiy qarama-qarshilikni davom ettirish tarafdori bo‘lgan Kuvayt va Bahrayn ham oxir-oqibat AQSHga ishonch yo‘qolgach, ko‘rfazdagi umumiy tinchlik pozitsiyasini qo‘llab-quvvatlashga majbur bo‘ldi.

AQSHning Yaqin Sharqdagi gegemoniyasiga yakun yasalyaptimi?

Global munosabatlar va energetika xavfsizligi istiqbollari:

• Muqobil sheriklar qidiruvi: Amerika himoyasiga bo‘lgan shubha ko‘rfaz monarxiyalarini o‘z xavfsizligini ta’minlash uchun Xitoy va Rossiya kabi boshqa yirik davlatlar bilan aloqalarni chuqurlashtirishga undamoqda;

• Energetika xavfsizligining yangi qoidalari: O‘rmuz bo‘g‘ozi va neft yo‘llarining xavfsizligi endilikda AQSH ko‘magi orqali emas, balki arab davlatlari va Tehron o‘rtasidagi to‘g‘ridan to‘g‘ri diplomatik muloqotlar asosida hal etilishi ehtimoli kuchaymoqda;

• Vashingtonning zaiflashgan ta’siri: Butun mintaqa bo‘ylab yuz bergan mazkur diplomatik o‘zgarishlar AQSHning Yaqin Sharqdagi bir necha o‘n yillik so‘zsiz yetakchiligi va xavfsizlik kafili maqomiga kuchli zarba berdi.

Ko‘rfaz mamlakatlarining Vashington xavfsizlik kafolatlaridan hafsalasi pir bo‘lishi Yaqin Sharqda tashqi kuchlar ta’siridan xoli bo‘lgan yangi geosiyosiy muvozanat shakllanayotganining yaqqol dalilidir.

Sizningcha, AQSH haqiqatan ham o‘zining ko‘p yillik ittifoqchilari bo‘lgan arab davlatlarini Eron qarshisida yolg‘iz tashlab ketdimi yoki Vashington shunchaki katta urushga kirishdan qochdimi? Endilikda ko‘rfaz mamlakatlari o‘z xavfsizligini saqlash uchun Pekin va Moskva bilan yaqinlasha oladimi? O‘z tahliliy fikr-mulohazalaringizni izohlarda qoldiring va jahon siyosatining ushbu tarixiy burilishi haqidagi muhim maqolani barcha do‘stlaringiz hamda xalqaro voqealar kuzatuvchilariga ulashing!