«Tehronga maxfiy qo‘ng‘iroq!»: Xitoy Erondan yamanlik xusiylarni jilovlashni so‘radi

Dunyoning eng muhim neft va savdo arteriyalaridan biri hisoblangan Qizil dengiz hamda Bab al-Mandab bo‘g‘ozi atrofida geosiyosiy keskinlik kuchaygan bir sharoitda, rasmiy Pekin mintaqadagi jarayonlarga parda ortidan faol aralashishga majbur bo‘lmoqda. Buyuk Britaniyaning nufuzli «Reuters» axborot agentligi Erondagi ishonchli va xabardor manbalarga tayanib tarqatgan maxfiy ma’lumotlarga ko‘ra, Xitoy rasmiylari Tehronga shaxsiy va yopiq kanallar orqali murojaat qilib, Yamandagi xusiylar harakatini to‘xtatish va jilovlashda amaliy yordam berishni so‘ragan. Ushbu maxfiy diplomatik qadamga Saudiya Arabistonining Pekinga yordam so‘rab rasman murojaat qilgani bevosita turtki bo‘ldi.

Gap shundaki, xusiylarning Qizil dengiz sohillari va strategik bo‘g‘oz bo‘ylab shiddat bilan oldinga siljishi natijasida Saudiya Arabistonining neft eksporti hamda xalqaro tankerlar qatnovi to‘g‘ridan to‘g‘ri xavf ostida qolgan. Rasmiy bayonotlarida vazminlik, siyosiy muloqot va suzish xavfsizligini tiklashga chaqirib kelayotgan Pekinning norasmiy talablari ancha aniq va qat’iy bo‘lib chiqdi: Xitoy o‘z iqtisodiyoti bevosita bog‘liq bo‘lgan global energetika yo‘llarining yopilib qolishini aslo istamaydi. Biroq rasmiy Tehronning ushbu iltimosga bergan javobi mintaqada tinchlikka erishish oson bo‘lmasligini ko‘rsatmoqda.

Xo‘sh, Xitoyning Eronga bosimi qanchalik ta’sir o‘tkaza oladi, Saudiya nega AQSHdan emas, aynan Pekindan najot izladi va Eron Tashqi ishlar vaziri Abbos Aroqchining Xitoyga tashrifida qanday shartlar qo‘yildi?

«Saudiya iltimosi va Pekin manfaatlari»: Maxfiy muzokaralarning asl sabablari

«Reuters» manbalari ochiqlagan yopiq diplomatiya tafsilotlari:

• Saudiya Arabistonining najot so‘rovi: Qizil dengizdagi neft terminallari va tankerlar qatnovi xusiylar nishoni ostida qolgach, Ar-Riyoz muammoni hal qilish uchun Pekinning diplomatik ta’siriga tayandi;

• Xusiylarning bo‘g‘oz bo‘ylab siljishi: Yaman isyonchilarining Bab al-Mandab sohillarini egallashi Fors ko‘rfazi neftining jahon bozorlariga chiqishini jiddiy xavf ostiga qo‘ydi;

• Xitoyning energetik zaifligi: Pekin nafaqat Yaqin Sharqdagi barqarorlik tarafdori, balki Xitoy sanoati iste’mol qiladigan xomashyoning katta qismi aynan ushbu dengiz yo‘llari orqali o‘tgani bois konfliktning kengayishiga yo‘l qo‘ya olmaydi;

• Iqtisodiy bosimsiz so‘rov: Xitoy Tehron bilan muzokaralarda sanksiya yoki iqtisodiy bosim dastaklarini ishga solmasdan, o‘zaro strategik sheriklik ruhida kelishuvga erishishga urg‘u berdi.

Eronning javobi: «Tinchlik AQSH va Isroilga bog‘liq!»

Tehronning Pekin murojaatiga bildirgan qat’iy munosabati:

• Asosiy shart: Irondagi manbalarning ta’kidlashicha, Tehron mintaqadagi xavfsizlik va xusiylarning harakatlari to‘g‘ridan to‘g‘ri AQSH va Isroilning tajovuzkor siyosati to‘xtatilishiga bog‘liq ekanini bildirgan;

• Abbos Aroqchining tashrifi: Mazkur murojaat Eron Tashqi ishlar vaziri Abbos Aroqchining Xitoyga amalga oshirgan rasmiy tashrifi doirasida ko‘rib chiqilgan bo‘lishi mumkinligi taxmin qilinmoqda;

• Xusiylarning «mustaqilligi» kartisi: Eron odatdagidek yamanlik kuchlar o‘z qarorlarini mustaqil qabul qilishini ro‘kach qilib, to‘liq javobgarlikni o‘z zimmasiga olishdan qochmoqda.

Geosiyosiy tahlil: Pekin Vashington o‘rnini egallamoqda

Xalqaro ekspertlarning Xitoy diplomatiyasi bo‘yicha xulosalari:

• Yaqin Sharqdagi bosh hakam maqomi: Saudiya Arabistoni xavfsizlik masalalarida o‘zining an’anaviy harbiy ittifoqchisi bo‘lmish AQSHga emas, balki 2023 yilda Ar-Riyoz va Tehronni yarashtirgan Xitoyga murojaat qilgani muhim burilish hisoblanadi;

• «Ikki tomonlama o‘yin» chegarasi: Pekin bir tomondan BMTda Rossiya bilan birga xusiylarga qarshi G‘arb rezolyutsiyalariga veto qo‘ymoqda, ikkinchi tomondan esa o‘z neft ta’minotini saqlab qolish uchun xusiylarni tiyib turishni talab qilmoqda;

• Xavfsizlik kafolati sinovi: Agar Pekin Tehron orqali xusiylarning hujumlarini kamaytirishga erishsa, bu Xitoyning Yaqin Sharqdagi ta’siri AQSHdan ham ustun ekanini isbotlaydi.

Xitoyning Tehronga yo‘llagan ushbu maxfiy murojaati Qizil dengizdagi inqiroz endilikda Pekinning milliy iqtisodiy manfaatlariga bevosita daxl qila boshlaganini va buyuk davlatlarning parda ortidagi bahsi yanada keskinlashganini ko‘rsatmoqda.

Sizningcha, Tehron Xitoyning iltimosini inobatga olib, yamanlik xusiylarni tiyib turadimi yoki Qizil dengizdagi kema qatnovi inqirozi yanada chuqurlashadimi? Saudiya Arabistonining AQSH o‘rniga Xitoydan najot izlashi Vashingtonning mintaqadagi mavqei tugayotganini anglatadimi? O‘z tahliliy fikr-mulohazalaringizni izohlarda qoldiring va katta geosiyosat hamda maxfiy diplomatiya tahlilini barcha siyosat ixlosmandlari va do‘stlaringizga ulashing!