«Qurbon» rolidan chiqishning 6 qadami: birinchi o‘zgarish qayerdan boshlanadi?

Ba’zan inson hayotida bir xil ssenariy qayta-qayta takrorlanadi: atrofdagilar aybdordek tuyuladi, muammolar yechilmaydi, qarorlar esa doimo kimgadir yoki nimagadir bog‘liq bo‘lib qoladi. Psixologiyada bunday holatni shartli ravishda «qurbon pozitsiyasi» deb atashadi.

Bu haqiqiy zo‘ravonlik yoki adolatsizlikdan jabr ko‘rgan insonni ayblash degani emas. Gap inson nazorat qila oladigan sohalarda ham o‘zini kuchsiz his qilib, hayotini o‘zgartirish imkoniyatini boshqalar qo‘liga topshirib qo‘yadigan odatiy fikrlash modeli haqida ketmoqda.

1. Birinchi qadam — mas’uliyatni qaytarib olish

«Hamma narsa mening aybim», deyish ham noto‘g‘ri.

Ammo «men hech narsani o‘zgartira olmayman» degan fikr ham insonni joyida ushlab turadi.

Kuchli pozitsiya boshqacha:

«Hamma voqeani men tanlamayman, lekin unga qanday javob berishimni tanlashim mumkin».

• Ish yoqmayaptimi — boshqa variant qidirish mumkin.

• Munosabat zarar yetkazyaptimi — chegara belgilash mumkin.

• Xato qaror qabul qilinganmi — undan saboq olib, keyingi qadamni o‘zgartirish mumkin.

Mas’uliyat — o‘zingizni ayblash emas. Bu hayotingizda hali ham ta’sir qila oladigan nuqtalarni ko‘rishdir.

2. Hammani qutqarishni to‘xtatish kerak

Ayrim insonlar o‘z muammosidan ko‘ra atrofdagilarning muammosini tezroq hal qiladi.

• Kimdir pul so‘raydi — beradi.

• Kimdir mas’uliyatni tashlaydi — ko‘tarib oladi.

• Kimdir doimo shikoyat qiladi — soatlab tinglaydi.

Avvaliga bu mehribonlikdek ko‘rinadi. Ammo vaqt o‘tishi bilan inson charchaydi va «nega hamma mendan foydalanadi?» degan his paydo bo‘ladi.

Muammo ba’zan aynan chegara yo‘qligida bo‘ladi.

«Yo‘q» deyish — yomon inson bo‘lish emas.

Birovning vazifasini doimo o‘z zimmangizga olish ham unga, ham sizga yordam bermaydi.

3. «Bu holat menga nima beryapti?» degan savol qiyin, ammo muhim

Ba’zan inson o‘ziga yoqmaydigan vaziyatda uzoq qolishining yashirin sababi bo‘ladi.

Masalan, «mendan hech narsa chiqmaydi» degan pozitsiya:

— boshqalarning e’tiborini olish;

— doimiy qo‘llab-quvvatlashni his qilish;

— qiyin qaror qabul qilmaslik;

— muvaffaqiyatsizlik uchun mas’uliyatni o‘z zimmasiga olmaslik

imkonini berishi mumkin.

Bu ataylab qilinadi, degani emas. Ko‘pincha inson bunday mexanizmni o‘zi ham sezmaydi.

Shuning uchun o‘zingizga bir savol berish foydali:

«Agar men bu holatdan chiqsam, nimadan voz kechishimga to‘g‘ri keladi?»

Javob ba’zan kutilmagan bo‘lishi mumkin.

4. O‘z qadringizni tashqi bahoga bog‘lamang

O‘zini past baholaydigan inson ko‘pincha qaror qabul qilishdan oldin boshqalarning ruxsatini kutadi.

• «To‘g‘ri qilyapmanmi?»

• «Menga xafa bo‘lmaydimi?»

• «Odamlar nima deydi?»

Natijada o‘z xohishi oxirgi o‘ringa tushib qoladi.

O‘ziga ishonch esa bir kechada paydo bo‘lmaydi. U kichik harakatlardan shakllanadi:

— bergan va’dangizni bajarish;

— o‘z fikringizni ochiq aytish;

— kerak joyda «yo‘q» deyish;

— kichik maqsadlarni oxiriga yetkazish.

Har bir bajarilgan vazifa miyaga bitta signal beradi: «Men o‘zimga tayana olaman».

5. Katta o‘zgarishni emas, kichik harakatni boshlang

Inson ba’zan hayotini o‘zgartirish uchun «ideal vaqt» kutadi.

• Dushanba.

• Yangi oy.

• Yangi yil.

• Kayfiyat kelishi.

Ammo harakat ko‘pincha motivatsiyadan keyin emas, motivatsiya harakatdan keyin paydo bo‘ladi.

Shuning uchun birinchi qadam juda kichik bo‘lishi mumkin:

• bugun bitta qo‘ng‘iroq qilish,

• bitta ariza yuborish,

• 10 daqiqa yurish,

• bitta keraksiz majburiyatga «yo‘q» deyish.

Kichik qadam ahamiyatsiz ko‘rinadi. Lekin u insonni «men hech narsa qila olmayman» holatidan «men harakat qilyapman» pozitsiyasiga o‘tkazadi.

6. Yangi odatlar ichki tayanchni kuchaytiradi

Fikrlashni faqat gap bilan o‘zgartirish qiyin. Hayot tarzi ham o‘zgarishi kerak.

Oddiy odatlar foydali bo‘lishi mumkin:

— kundalik yuritib, hissiyot va qarorlarni yozib borish;

— har kuni yaxshi bo‘lgan uchta narsani eslash;

— uyqu va dam olishga e’tibor berish;

— jismoniy faollik;

— o‘zingiz uchun alohida vaqt ajratish;

— bajarilgan kichik ishlaringizni ham tan olish.

Asosiy maqsad «ideal inson» bo‘lish emas. O‘z hayotingizda passiv kuzatuvchidan faol ishtirokchiga aylanish.

«Katta odam pozitsiyasi» nimani anglatadi?

Bu hech qachon yig‘lamaslik, xafa bo‘lmaslik yoki yordam so‘ramaslik degani emas.

Yetuk pozitsiyadagi inson ham og‘riydi, charchaydi va ba’zan boshqalarga muhtoj bo‘ladi.

Farqi shundaki, u doimo kimdir kelib vaziyatni hal qilib berishini kutib o‘tirmaydi.

U:

• kutish o‘rniga tanlaydi,

• arazlash o‘rniga gapiradi,

• aybdor qidirish o‘rniga yechim izlaydi,

• imkon bor joyda harakat qiladi.

Ammo muhim chegara bor

Agar inson haqiqiy zo‘ravonlik, ta’qib, majburlash yoki xavfli munosabat ichida bo‘lsa, unga «shunchaki mas’uliyatni o‘z qo‘lingga ol» deyish noto‘g‘ri.

Bunday vaziyatda asosiy vazifa xavfsizlik, tashqi yordam va zarur bo‘lsa mutaxassis yoki tegishli xizmatlarga murojaat qilishdir.

«Qurbon pozitsiyasidan chiqish» degan g‘oya faqat insonda real tanlov mavjud bo‘lgan vaziyatlarga nisbatan ma’noli.

Eng muhim fikr esa oddiy: siz o‘tmishda sodir bo‘lgan hamma narsani o‘zgartira olmasligingiz mumkin, ammo keyingi qadam kimniki bo‘lishini tanlash imkoniyati ko‘p hollarda hali ham sizda.

Fikringizni izohda qoldiring va maqolani tanishlaringizga Telegram yoki boshqa ijtimoiy tarmoqlar orqali ulashing.