Omonatlar foizi 5 yillik minimumga tushdi: nimalar o‘zgardi?

O‘zbekiston banklarida aholi omonatlari bo‘yicha daromadlilik so‘nggi yillardagi eng past nuqtalardan biriga tushdi. Iyun oyi yakunlariga ko‘ra, jismoniy shaxslarning so‘mdagi muddatli omonatlari bo‘yicha o‘rtacha tortilgan stavka 19,2 foizni tashkil etdi.

Bu 2021 yil mart oyidan beri qayd etilgan eng past ko‘rsatkichdir. Barcha muddatli depozitlar bo‘yicha umumiy stavka 17,6 foizga chiqqan bo‘lsa, yuridik shaxslar mablag‘lari uchun o‘rtacha daromadlilik 15,3 foizni tashkil qildi.

Biroq bu raqamlar banklarda endi 19,2 foizdan yuqori omonat qolmadi, degani emas. O‘rtacha statistik stavka bilan bankning reklamadagi eng yuqori taklifi o‘rtasida jiddiy farq bor.

Aholi omonatlarida pasayish tezlashdi

Iyun oyida aholi omonatlari bo‘yicha o‘rtacha stavka bir oyda 0,5 foiz bandiga pasaydi. Aprel oyida bu ko‘rsatkich hali 19,9 foiz darajasida edi. Demak, ikki oy ichida daromadlilik qariyb 0,7 foiz bandiga tushgan.

Umumiy muddatli depozitlar stavkasi esa iyun oyida 17,6 foizni tashkil etib, oldingi oyga nisbatan 0,5 foiz bandiga oshgan. Bu bir qarashda ziddiyatli ko‘rinishi mumkin: umumiy stavka o‘sgan, aholi omonatlari esa arzonlashgan.

Sababi umumiy ko‘rsatkich tarkibiga jismoniy va yuridik shaxslarning turli muddatlarga joylashtirgan mablag‘lari kiradi. Banklar jalb qilgan depozitlar hajmi va ularning muddati o‘zgarishi o‘rtacha tortilgan stavkaga ham ta’sir qiladi.

Banklar nega yuqori foiz uchun raqobatni pasaytirmoqda?

Foizlarning tushishini faqat bitta omil bilan izohlash qiyin. Biroq bank tizimida depozitlar hajmining tez o‘sishi muhim sabablardan biri bo‘lishi mumkin.

Markaziy bank ma’lumotlariga ko‘ra, tijorat banklaridagi jami depozitlar 2025 yil 1 iyundagi 345,6 trillion so‘mdan 2026 yil 1 iyun holatiga 460,6 trillion so‘mga yetgan. Bir yillik o‘sish 33 foizdan oshgan. Uzoq muddatli depozitlar hajmi ham 128 trillion so‘mdan qariyb 168 trillion so‘mga ko‘tarilgan.

Banklarga aholi va biznesdan mablag‘lar barqaror kirib kelayotganda, har bir yangi mijoz uchun o‘ta yuqori stavka taklif qilish ehtiyoji kamayadi. Bu — rasmiy izoh emas, statistikadan kelib chiqadigan iqtisodiy xulosa.

Boshqacha aytganda, banklar avval pul jalb qilish uchun foizlar poygasida qatnashgan bo‘lsa, hozir mablag‘ manbalari ko‘paygani sabab stavkalarni bosqichma-bosqich tushirish imkoniga ega bo‘lmoqda.

19,2 foiz barcha banklar uchun yagona stavka emas

Markaziy bank e’lon qiladigan ko‘rsatkich — bank tizimi bo‘yicha amalga oshirilgan depozit shartnomalarining o‘rtacha tortilgan stavkasi.

U quyidagi omillarni birlashtiradi:

• turli banklardagi stavkalar;

• qisqa va uzoq muddatli omonatlar;

• onlayn va filialda ochilgan depozitlar;

• katta va kichik miqdordagi mablag‘lar;

• oddiy hamda kapitalizatsiyali mahsulotlar.

Shuning uchun bir bankda 18 foizlik, boshqasida esa 21 foizdan yuqori omonat bo‘lishi mumkin, ammo ularning umumiy o‘rtachasi 19,2 foizni tashkil etadi.

Iyun oyida bank takliflari asosan 16–23 foiz oralig‘ida bo‘lgan. Iyul oxirida bank xizmatlari axborot portalida 21,3 foiz bazaviy stavka va muayyan shartlar bajarilganda 23,5 foizgacha daromad ko‘rsatilgan mahsulotlar ham mavjud edi. Shu sabab «bozordagi maksimal stavka 20 foiz bilan cheklandi» degan xulosa barcha omonatlarga taalluqli emas.

100 million so‘m omonatda farq qancha bo‘ladi?

Oddiy hisobda 100 million so‘m bir yilga 19,2 foizdan joylashtirilsa, hisoblangan daromad 19,2 million so‘mni tashkil etadi.

Xuddi shu mablag‘ 21,3 foizlik omonatga qo‘yilsa, daromad 21,3 million so‘mga yetadi. Ikki taklif o‘rtasidagi farq bir yilda 2,1 million so‘m bo‘ladi.

Ammo faqat foiz raqamiga qarab qaror qabul qilish to‘g‘ri emas. Yuqori stavka quyidagi cheklovlar bilan birga kelishi mumkin:

• pulni muddatidan oldin yechganda foizning qayta hisoblanishi;

• omonatni to‘ldirish imkoniyati yo‘qligi;

• qisman pul yechish taqiqlanishi;

• yuqori stavka faqat onlayn ochilganda amal qilishi;

• reklamadagi «gacha» stavka faqat alohida shartlarda berilishi.

Masalan, 23,5 foiz deb ko‘rsatilgan mahsulotning bazaviy stavkasi 21,3 foiz bo‘lishi mumkin. Mijoz esa shartnomani o‘qimasdan, eng katta raqamni kafolatlangan daromad deb qabul qilib qolishi ehtimoli bor.

Foizlar yana pasayadimi?

Kelgusi oylardagi yo‘nalish inflyatsiya, Markaziy bankning asosiy stavkasi, banklar likvidligi va aholining omonatga bo‘lgan talabiga bog‘liq bo‘ladi.

Markaziy bank rahbariyati avvalroq inflyatsiya pasaygani sari depozitlar bo‘yicha nominal stavkalar ham tushishini bildirgan. Shu bilan birga, foiz raqami kamaysa ham, inflyatsiya undan tezroq pasaysa, omonatning real daromadliligi yuqori bo‘lib qolishi mumkin.

Hozirgi o‘zgarish omonatlar jozibadorligini butunlay yo‘qotganini anglatmaydi. Aksincha, bozor faqat eng baland foiz uchun kurashdan qulay shartlar, mobil boshqaruv, kapitalizatsiya va mablag‘ni erkin yechish imkoniyati uchun raqobatga o‘tmoqda.

Endi eng yaxshi omonat eng katta raqam yozilgan mahsulot emas. Eng yaxshi omonat — stavkasi, muddati va puldan foydalanish shartlari mijozning rejasiga mos keladigan taklifdir. Fikringizni izohda qoldiring va maqolani tanishlaringizga Telegram yoki boshqa ijtimoiy tarmoqlarda ulashing!