Dunyodagi chuchuk suv zaxiralari: ushbu reytingda qaysi davlat yetakchi?
Islandiya aholi jon boshiga qayta tiklanuvchi chuchuk suv resurslari bo'yicha yiliga 445 023 kub metr ko'rsatkich bilan dunyoda yetakchi bo'ldi. 2022 yilgi reytingda Gayana 293 317, Surinam 158 867 kub metr bilan keyingi o'rinlarni egallagan, O'zbekistonda esa bu ko'rsatkich 468 kub metrni tashkil etadi. Islandiyaning yuqori natijasi muzliklar, sersuv daryolar, serob yog'ingarchilik va aholi sonining kamligi bilan izohlanadi.
Dunyoda chuchuk suv zaxiralari katta bo‘lgan mamlakatlar ko‘p, ammo ularni aholi soniga bo‘lganda manzara keskin o‘zgaradi. Visual Capitalist tomonidan Jahon banki va Our World in Data ma’lumotlari asosida tayyorlangan tahlilda Islandiya aholi jon boshiga qayta tiklanuvchi chuchuk suv resurslari bo‘yicha mutlaq yetakchi bo‘ldi.
So‘nggi mavjud ma’lumotlarga ko‘ra, Islandiyada har bir aholi hissasiga yiliga qariyb 445 ming kub metr suv to‘g‘ri keladi. Bu ko‘rsatkich ikkinchi o‘rindagi Gayanadan ham 1,5 baravar yuqori.
Islandiya nega boshqalardan keskin oldinda?
Reytingda hisobga olingan ko‘rsatkich mamlakat hududida yog‘ingarchilik hisobiga shakllanadigan daryo oqimlari va qayta to‘ladigan yerosti suvlarining aholi soniga nisbatini ifodalaydi.
Islandiyada bu ko‘rsatkich yiliga bir kishi uchun 445 023 kub metrni tashkil etadi. Amerika o‘lchov birligida bu qariyb 15,7 million kub futga teng.
Bunday katta natijaga uchta asosiy omil ta’sir qiladi:
muzliklar va sersuv daryolarning ko‘pligi;
yil davomidagi nisbatan serob yog‘ingarchilik;
aholi sonining juda kamligi.
Ya’ni Islandiyaning ustunligi faqat suv miqdori bilan emas, bu resursni bo‘lishadigan aholi soni kamligi bilan ham izohlanadi.
Gayana va Surinam ham yuqori o‘rinda
Ikkinchi o‘rinni bir kishi hisobiga yiliga 293 ming kub metrdan ortiq suv to‘g‘ri keladigan Gayana egallagan. Surinamda esa bu ko‘rsatkich qariyb 159 ming kub metrni tashkil qiladi.
Har ikki mamlakat ekvatorga yaqin sernam mintaqada joylashgan. Kuchli yog‘ingarchilik, yirik daryolar va nisbatan kam aholi ularni reytingning yuqori qismiga olib chiqqan.
2022 yilgi ma’lumotlar asosida birinchi o‘nlik quyidagicha ko‘rinadi:
O‘rin | Mamlakat | Bir kishiga, kub metr/yil |
|---|---|---|
1 | Islandiya | 445 023 |
2 | Gayana | 293 317 |
3 | Surinam | 158 867 |
4 | Butan | 99 880 |
5 | Papua — Yangi Gvineya | 78 510 |
6 | Kanada | 73 170 |
7 | Norvegiya | 70 000 |
8 | Gabon | 67 470 |
9 | Yangi Zelandiya | 64 350 |
10 | Solomon orollari | 57 230 |
Katta zaxira yuqori o‘rinni kafolatlamaydi
Braziliya, Rossiya va Kanada umumiy qayta tiklanuvchi suv resurslari bo‘yicha dunyodagi eng boy davlatlar qatoriga kiradi. Biroq aholi jon boshiga hisoblanganda mamlakat hududining kattaligi yoki daryolarning umumiy hajmi yetarli bo‘lmaydi.
Masalan, Rossiyada har bir kishiga yiliga qariyb 29,9 ming kub metr suv to‘g‘ri keladi. Bu juda katta ko‘rsatkich bo‘lsa-da, Islandiya natijasidan taxminan 15 baravar past.
Bundan tashqari, suvning mavjudligi uning odamlar va qishloq xo‘jaligi uchun qulay joyda ekanini anglatmaydi. Kanada va Rossiyadagi ko‘plab yirik suv manbalari aholi zich yashaydigan markazlardan uzoqda joylashgan.
Shuning uchun mamlakat miqyosida suv ko‘p bo‘lsa ham, ayrim shaharlar yoki qishloq xo‘jaligi hududlarida tanqislik kuzatilishi mumkin.
O‘zbekistonda bir kishiga qancha suv to‘g‘ri keladi?
Jahon bankining xuddi shu ko‘rsatkichida O‘zbekistonda aholi jon boshiga yiliga taxminan 468 kub metr ichki qayta tiklanuvchi chuchuk suv to‘g‘ri keladi.
Bu Islandiya ko‘rsatkichidan qariyb 950 baravar kam. Qo‘shni davlatlar orasida Qozog‘istonda ko‘rsatkich 3 212, Qirg‘izistonda 7 015, Tojikistonda esa 6 232 kub metrni tashkil etadi.
FAO yondashuviga ko‘ra, ichki qayta tiklanuvchi suv resurslari bir kishi uchun yiliga 1 000 kub metrdan kam bo‘lsa, suv mavjudligi ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish uchun jiddiy cheklovga aylanishi mumkin. 500–1 000 kub metr oralig‘i esa surunkali suv tanqisligini baholashda ishlatiladigan chegaralardan biri hisoblanadi.
Biroq O‘zbekiston suv ta’minoti faqat mamlakat ichida shakllanadigan resurslarga bog‘liq emas. Amudaryo va Sirdaryo kabi transchegaraviy daryolardan keladigan suv ham iqtisodiyot va qishloq xo‘jaligida hal qiluvchi o‘rin tutadi. Shu sabab 468 kub metrlik ko‘rsatkich mamlakatda amalda ishlatiladigan barcha suv hajmini emas, faqat ichki qayta tiklanuvchi resurslarni ifodalaydi.
Bu reyting nimani ko‘rsatmaydi?
Yuqori o‘rin aholining barchasi toza ichimlik suvi bilan ta’minlanganini yoki suv infratuzilmasi mukammal ishlashini anglatmaydi.
Ko‘rsatkich:
suvning sifati;
uni aholiga yetkazib berish imkoniyati;
mavsumiy qurg‘oqchilik;
hududlar o‘rtasidagi farq;
suv omborlari va quvurlarning holati;
qishloq xo‘jaligidagi samaradorlikni hisobga olmaydi.
Our World in Data ham mamlakatlar bo‘yicha hisoblar turli yillar va manbalardagi baholarga asoslangani, ular mavsumiy hamda hududiy farqlarni to‘liq aks ettirmasligini ta’kidlaydi. Shu sabab reytingni suv xavfsizligining tayyor bahosi emas, tabiiy resurs va aholi soni o‘rtasidagi nisbat sifatida qabul qilish kerak.
Islandiyaning 445 ming kub metrlik natijasi tabiat va demografiyaning kam uchraydigan uyg‘unligini ko‘rsatadi. Ammo suv masalasida haqiqiy boylik zaxiraning o‘zi emas — uni odamlar, iqtisodiyot va kelajak avlodlar uchun to‘g‘ri boshqara olishdir. Fikringizni izohda qoldiring va maqolani tanishlaringizga Telegram yoki boshqa ijtimoiy tarmoqlarda ulashing!
Izohlar 0
…