Banklarga soliq yengilligi: aholi uchun nimalar qimmatlashadi?

O‘zbekistonda ayrim yirik tarmoqlar uchun foyda solig‘ini pasaytirish, buning o‘rniga banklarning komission xizmatlariga qo‘shilgan qiymat solig‘i joriy etish taklif qilindi. Tashabbus qabul qilinsa, banklar va mobil operatorlar 20 foiz emas, umumiy 15 foizlik stavkada soliq to‘lashi mumkin.

Biroq soliq yengilligining boshqa tomoni ham bor: hisobvaraq va kartalarni yuritish, ekvayring, valyuta ayirboshlash hamda boshqa xizmatlarga 12 foizlik QQS qo‘llanishi ehtimoli mavjud. Bu ayrim bank komissiyalarining qimmatlashishiga olib kelishi mumkin.

Hozircha gap qabul qilingan qaror yoki tayyor qonun haqida emas — taklif ekspertlar muhokamasiga kiritilgan.

Kimlarning foyda solig‘i kamaytirilishi mumkin?

Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzuridagi Fiskal tahlillar instituti 30 iyul kuni o‘tkazilgan «Fiskal muloqot»da yuqori stavka qo‘llanadigan ayrim soliq to‘lovchilar uchun foyda solig‘ini birxillashtirishni taklif qildi.

Tashabbus quyidagi tarmoqlarga taalluqli:

• tijorat banklari;

• mobil aloqa operatorlari;

• polietilen granulalari ishlab chiqaruvchilar;

• bozorlar va savdo majmualari.

Ushbu subyektlar uchun amaldagi 20 foizlik stavkani 15 foizga tushirish ko‘zda tutilmoqda. O‘zbekistonda foyda solig‘ining bazaviy stavkasi 15 foiz bo‘lib, 2026 yil uchun ham shu darajada saqlab qolingan. Institut taklifining mohiyati ayrim tarmoqlarga qo‘llanadigan yuqori stavkani umumiy me’yorga tenglashtirishdan iborat.

Tahlilchilar bunday o‘zgarish soliq tizimidagi tarmoqlararo farqni kamaytirishi, kompaniyalar ixtiyorida ko‘proq mablag‘ qoldirishi va investitsiya uchun rag‘batni oshirishini kutmoqda.

Ammo hisob-kitoblarga ko‘ra, stavkaning besh foiz bandiga tushirilishi davlat budjeti daromadlarini yiliga taxminan 859 milliard so‘mga kamaytirishi mumkin.

859 milliard so‘mlik kamomad nimadan qoplanadi?

Institut budjetda yuzaga keladigan ehtimoliy yo‘qotishni moliyaviy xizmatlar uchun QQS bazasini kengaytirish orqali qoplashni taklif qilgan.

Hozir soliqdan ozod qilingan ayrim komission xizmatlarga 12 foiz QQS joriy etilishi mumkin. Ular orasida:

• bank hisobvaraqlari va kartalarni yuritish;

• savdo nuqtalaridagi ekvayring xizmati;

• valyuta ayirboshlash operatsiyalari;

• to‘lovlarni protsessing qilish;

• bank kafolatlarini rasmiylashtirish;

• depozitariy xizmatlari;

• birja bilan bog‘liq ayrim operatsiyalar bor.

Rasmiy muhokamada moliyaviy xizmatlar sohasidagi ayrim imtiyozlarni qayta ko‘rib chiqish orqali QQS bazasini kengaytirish masalasi ko‘tarilgan. Institutning kengroq maqsadi soliq imtiyozlarini ularning iqtisodiy va budjet samarasi asosida baholashdan iborat.

Bu yerda muhim farq bor: hozirgi holat «nol foizli QQS» emas, balki ayrim xizmatlarning QQSdan ozod qilinganidir. Yangi tartib qabul qilinsa, xizmat qiymati soliq solinadigan aylanmaga aylanadi.

Bank mijozlari ko‘proq to‘laydimi?

QQS joriy qilinishi komissiyalar avtomatik ravishda aynan 12 foizga oshadi, degani emas. Natija banklarning narx siyosatiga bog‘liq bo‘ladi.

Masalan, hozir muayyan xizmat uchun 100 ming so‘m komissiya olinayotgan bo‘lsa, bank QQSni to‘liq mijoz zimmasiga yuklagan taqdirda yakuniy to‘lov 112 ming so‘mga chiqishi mumkin. Ammo bank soliqning bir qismini o‘z marjasi hisobidan qoplashi, tariflarni qayta tuzishi yoki ayrim xizmatlarni paketga birlashtirishi ham mumkin.

Jismoniy shaxslar uchun QQSni hisobga olish imkoniyati bo‘lmagani sabab ular narxdagi ehtimoliy o‘sishni to‘liq his qiladi. QQS to‘lovchisi bo‘lgan ayrim korxonalar esa qonunchilikdagi shartlar bajarilsa, xizmat uchun to‘langan soliqni hisobga olish imkoniga ega bo‘lishi mumkin.

O‘zgarish, ayniqsa, quyidagi xizmatlardan ko‘p foydalanuvchilarga ta’sir qilishi ehtimol:

• karta va hisobvaraq uchun doimiy haq to‘lovchilar;

• terminal orqali katta aylanma qiladigan tadbirkorlar;

• tez-tez valyuta operatsiyalarini amalga oshiradigan mijozlar;

• bank kafolatlari va depozitariy xizmatlaridan foydalanadigan bizneslar.

Shu sabab tashabbusning haqiqiy ta’sirini faqat budjet tushumi bilan baholash yetarli emas. Komissiyalar qanchalik o‘zgarishi, naqdsiz to‘lovlarga ta’siri va kichik biznes xarajatlari ham alohida hisoblanishi kerak.

Banklarga yengillik, mijozlarga qo‘shimcha xarajatmi?

Taklifning bahsli nuqtasi ham aynan shu yerda.

Bir tomondan, banklarning foyda solig‘i 20 foizdan 15 foizga tushiriladi. Bu ular ixtiyorida ko‘proq sof foyda qolishini anglatadi. Nazariy jihatdan ushbu mablag‘ kreditlashni kengaytirish, texnologiyalarga sarmoya kiritish va xizmatlarni yaxshilashga yo‘naltirilishi mumkin.

Ikkinchi tomondan, davlat budjetidagi yo‘qotish moliyaviy xizmatlarga QQS kiritish orqali qoplansa, soliq yukining bir qismi bankdan uning xizmatlaridan foydalanuvchi mijozlarga o‘tib qolishi mumkin.

Shuning uchun yakuniy loyihada kamida uchta masala ochiq ko‘rsatilishi muhim:

1. Qaysi xizmatlarga QQS solinadi?

2. Aholi uchun asosiy bank xizmatlari istisno qilinadimi?

3. Banklar olgan soliq yengilligi komissiyalarni oshirmaslik majburiyati bilan bog‘lanadimi?

Aks holda foyda solig‘ini kamaytirish biznes uchun yengillik, uni qoplash mexanizmi esa aholi va tadbirkorlar uchun yangi xarajatga aylanishi mumkin.

Omonat foiziga 5 foiz soliq ham joriy etiladimi?

Fiskal tahlillar instituti jismoniy shaxslarning bank omonatlaridan oladigan foizli daromadiga 5 foiz soliq solish g‘oyasini ham muhokamaga kiritgan. Uning budjet salohiyati yiliga taxminan 1,4 trillion so‘mga baholangan.

Biroq bu ham rasmiy qaror emas.

Institutning alohida bayonotida omonat foizini soliqqa tortish taklifi faqat ilmiy-tahliliy g‘oya ekani, u qonun loyihasi yoki davlat siyosati sifatida qabul qilinmagani ta’kidlandi. Amaldagi qonunchilik bo‘yicha jismoniy shaxslarning bank omonatlaridan oladigan foiz daromadi hozircha daromad solig‘idan ozod.

Shu sabab banklarning foyda solig‘ini pasaytirish, komission xizmatlarga QQS joriy etish va omonat foiziga 5 foiz soliq solishni kuchga kirgan yagona paket sifatida talqin qilish noto‘g‘ri bo‘ladi. Uchalasi ham hozircha muhokama qilinayotgan fiskal variantlardir.

O‘zgarish qachon amalga kirishi mumkin?

Taklifning kuchga kirishi uchun Soliq kodeksiga o‘zgartish kiritish, moliyaviy-iqtisodiy ta’sirni baholash va hujjatni belgilangan qonunchilik jarayonidan o‘tkazish talab etiladi.

Muhokamada bildirilgan g‘oyaning o‘zi bank tariflari yoki soliq stavkalarini o‘zgartirmaydi. Yakuniy loyihada xizmatlar ro‘yxati, istisnolar, amal qilish sanasi va o‘tish davri ko‘rsatilmaguncha mijozlar uchun aniq hisob-kitob qilish imkonsiz.

Fiskal tashabbusning muvaffaqiyati budjetga qancha pul tushishi bilangina o‘lchanmaydi. Asosiy mezon — banklarga berilgan soliq yengilligi iqtisodiyotga qay darajada foyda keltirishi va uning xarajati oddiy mijozlar zimmasiga o‘tib ketmasligi bo‘ladi.

Fikringizni izohda qoldiring va maqolani tanishlaringizga Telegram yoki boshqa ijtimoiy tarmoqlarda ulashing!