Texnologiyalar hayotimizni qanday qilib mazmunsiz va zerikarli qilib qoʻymoqda?

Zamonaviy dunyoda biz har qachongidan ham koʻproq qulayliklarga egamiz, biroq bu qulayliklar evaziga nimalarni qurbon qilayotganimiz haqida kam oʻylaymiz. Taniqli yozuvchi, dizayner va akademik Ian Bogost oʻzining yangi “The Small Stuff: How to Lead a More Gratifying Life” nomli kitobida aynan shu masalani koʻtarib chiqdi. Uning fikricha, Silikon vodiysi tomonidan yaratilgan “qulaylik texnologiyalari” bizni jismoniy dunyodan va kundalik hayotning hissiy zavqlaridan uzoqlashtirmoqda. Bu haqda Techcrunch.com xabar beradi.

Bogostning ushbu gʻoyalari uning The Atlantic nashrida chop etilgan mexanik uzatmalar qutisi (stick shift) haqidagi maqolasidan soʻng shakllandi. Muallifning ta”kidlashicha, elektromobillar davriga oʻtish bilan birga, haydovchilikning jismoniy va mexanik aloqasi butunlay yoʻqolmoqda. Bu shunchaki bir texnik detalning yoʻqolishi emas, balki insonning atrof-muhit bilan oʻzaro munosabatidagi “dematerializatsiya”, ya”ni jismoniylikdan mahrum boʻlish jarayonining bir qismidir.

Qulaylik va hissiyotlar toʻqnashuvi

Bugungi kunda eshiklar avtomatik ochiladi, datchiklar yorugʻlikni boshqaradi, smartfonlar esa barcha yumushlarimizni osonlashtiradi. Ian Bogost ixbt.com nashriga bergan intervyusida bu jarayonni hayotning “texturasi”, ya”ni oʻziga xosligini yoʻqotish deb ataydi. Biz fizika va moddiy dunyo bilan kamroq toʻqnash kelganimiz sari, yashashdan oladigan qoniqish hissimiz ham kamayib boradi. Texnologiya bizni olamdan ajratib, uni shunchaki ekran ortidagi tasvirga aylantirib qoʻymoqda.

Yozuvchi Silikon vodiysini doimiy tanqid qilishdan charchaganini tan oladi. Uning fikricha, kapitalizm yoki ijtimoiy tengsizlik kabi global muammolar hal boʻlishini kutish shart emas. Oddiy odamlar hozirning oʻzida kundalik hayotdagi mayda narsalardan, masalan, oddiy tushlik tayyorlash yoki jismoniy mehnatdan zavq olish orqali oʻz hayotlarini qayta mazmun bilan toʻldirishlari mumkin. Bu jarayon “mayda narsalar” (the small stuff) orqali amalga oshadi.

Kundalik hayotning jozibasi

Bogost uzoq vaqt davomida nima uchun odamlar oddiy narsalarga, masalan, tost tayyorlagichlar yoki muzli ichimliklarga bunchalik qiziqishi bilan qiziqib kelgan. Uning xulosasiga koʻra, oddiy hayot juda jozibali, chunki u bizga haqiqiylik hissini beradi. Texnologik gigantlar taqdim etayotgan raqamli dunyo esa bu hisni bera olmaydi.

Maqolada ta”kidlanishicha, ushbu muammo nafaqat Gʻarbda, balki butun dunyoda, jumladan, Oʻzbekistonda ham dolzarb boʻlib bormoqda. Smartfonlar va avtomatlashtirilgan xizmatlar hayotimizga kirib kelgani sari, biz an”anaviy, jismoniy muloqot va mehnatdan uzoqlashmoqdamiz. Bogostning kitobi bizni toʻxtab, atrofimizdagi moddiy dunyoni his qilishga chaqiradi.

Xulosa oʻrnida shuni aytish mumkinki, “The Small Stuff” asari texnologiyalardan butunlay voz kechishga emas, balki ular bilan munosabatda muvozanatni topishga undaydi. Bizga qulaylik beradigan Apple yoki Google mahsulotlari hayotimizning bir qismi boʻlib qolaveradi, biroq haqiqiy yashash hissi baribir jismoniy olam bilan bogʻliq boʻlib qolaveradi.