Ob-havo jiu-jitsusi: Olimlar toʻfon va qurgʻoqchilikni boshqarishning yangi usulini topdi
Arizona shtati universiteti (ASU) tadqiqotchilari ekstremal ob-havo hodisalariga qarshi kurashishning inqilobiy usulini taklif qilishdi. Olimlar iqlim tizimiga qoʻpol aralashish oʻrniga, uning eng nozik rivojlanish bosqichlarida kichik va maqsadli taʼsir oʻtkazish orqali falokatlarning oldini olish mumkinligini isbotlashga urinmoqdalar. Ushbu yondashuv "Weather Jiu-Jitsu" (Ob-havo jiu-jitsusi) deb nomlanib, atmosferaning oʻz ichki kuchlaridan uning yoʻnalishini oʻzgartirishda foydalanishni koʻzda tutadi. Bu haqda Ixbt.com xabar beradi.
Tadqiqot asosi xaos nazariyasidagi mashhur "kapalak effekti"ga tayanadi. Atmosfera murakkab va chiziqli boʻlmagan tizim boʻlgani sababli, uning boshlangʻich holatidagi arzimagan oʻzgarish ham kelajakdagi katta jarayonlarga sezilarli taʼsir koʻrsatishi mumkin. Olimlarning fikricha, toʻfon, sovuq havo oqimlari yoki qurgʻoqchilik hali vayronkor kuchga kirmasidan oldin ularning traektoriya va intensivligini "qayta sozlash" imkoniyati mavjud.
Sunʼiy intellekt va kompyuter modellari yordami
ixbt.com maʼlumotiga koʻra, ushbu konsepsiyani sinab koʻrish uchun mutaxassislar Aurora deb nomlangan yirik miqyosli sunʼiy intellekt modelidan foydalanishdi. Mazkur AI tizimi iqlimiy maʼlumotlarning ulkan massivlarini tahlil qilib, aralashuv uchun eng maqbul vaqt va nuqtani aniqlashga yordam beradi. Tajribalar davomida tarixda yuz bergan real tabiiy ofatlar ssenariylari qayta ishlanib, ularga sunʼiy taʼsir koʻrsatib koʻrildi.Natijalar kutilganidan ham samaraliroq boʻlib chiqdi. Masalan, 2012-yilda yuz bergan va katta talafot keltirgan "Sendi" toʻfoni modeli ustida ishlaganda, uning choʻqqisiga chiqishidan bir necha kun oldin amalga oshirilgan aniq hisoblangan taʼsir dovul yoʻnalishini 300 kilometrga oʻzgartira olishi maʼlum boʻldi. Bu toʻfonni Nyu-York kabi yirik megapolisdan uzoqlashtirish uchun yetarli masofadir.
Shuningdek, modellashtirish jarayonida boshqa natijalar ham qayd etildi:
- 2021-yilda Texasda kuzatilgan anomal sovuq vaqtida minimal haroratni taxminan 10 darajaga koʻtarish imkoniyati aniqlandi;
- Kuchli suv toshqinlariga sabab boʻluvchi "atmosfera daryolari"ning yogʻingarchilik intensivligini 5 foizga kamaytirish mumkinligi koʻrsatildi;
- Toʻfonlarning harakat yoʻnalishini belgilovchi yuqori atmosfera oqimlarini kichik taʼsir bilan boshqarish ssenariylari tasdiqlandi.
Texnologik amalga oshirish va kelajak
Hozircha ushbu loyiha faqat kompyuter simulyatsiyalari darajasida boʻlsa-da, uni amaliyotga tatbiq etish uchun bulutlarni sunʼiy ravishda haydash (cloud seeding) kabi mavjud usullardan foydalanish taklif etilmoqda. Muhimi, bu yerda atmosferaning energetikasini bosish yoki uni butunlay toʻxtatish haqida gap ketmayapti. Aksincha, tabiatning oʻz dinamikasidan foydalanib, uni xavfsizroq tomonga yoʻnaltirish koʻzda tutilgan.Loyiha mualliflarining fikricha, muvaffaqiyatning kaliti — vaqtda. Aralashuv tabiiy ofat oʻzining eng yuqori nuqtasiga yetishidan bir necha kun oldin amalga oshirilishi shart. Kelajakda superkompyuterlar va AI yordamida ob-havoni real vaqt rejimida "tuzatib borish" global iqtisodiyot va insonlar hayotini saqlab qolishda asosiy vositaga aylanishi kutilmoqda.
Izohlar 0
…