Insoniyat tarixi va zamonaviy raqamli olamda misli ko‘rilmagan, tom ma’nodagi mash’um voqelik nihoyasiga yetdi. Global tarmoq muammolarini kuzatib boruvchi nufuzli «NetBlocks» xalqaro monitoring tashkilotining bergan rasmiy bayonotiga ko‘ra, joriy yilning 26 may kuni Eronda butun mamlakat bo‘ylab ijtimoiy tarmoqlar va internet tizimi qisman qayta tiklandi.
Eron xalqi naqd 88 kun — ya’ni 2093 soat davomida tashqi dunyodan mutlaqo uzilgan, raqamli zulmat ichida qoldi. Tahlilchilarning fikriga ko‘ra, bu zamonaviy dunyo tarixidagi eng davomli va eng yirik milliy «shatdaun» (tarmoqning butunlay o‘chirilishi) sifatida muhrlandi. Mazkur blokning ortida turgan asl siyosiy omillar, urush soyasidagi dahshatli iqtisodiy qurbonlar va tarmoq qaytganidan so‘ng shok holatiga tushgan Eron aholisining alamli dil izhorlarini bitta maqolada tahlil qilamiz.
Siyosiy chigallik va iqtisodiyotning tiz cho‘kishi
Eronda raqamli aloqaning uzilishi joriy yilning 8 yanvar kuni — hukumat siyosatiga qarshi boshlangan keng ko‘lamli ommaviy namoyishlar fonida boshlangan edi. Oradan bir necha hafta o‘tib aloqa bir oz yaxshilangandek bo‘ldi, biroq 28 fevralda AQSH va Isroil Eron hududiga to‘g‘ridan to‘g‘ri harbiy hujum uyushtirgach, rasmiy Tehron xavfsizlik bahonasida internetni yana butunlay qulflab qo‘ydi.
Hukumatni ushbu qarordan chekinishga va aloqani qisman bo‘lsa-da tiklashga majbur qilgan omil — urush tufayli vayron bo‘lgan iqtisodiy inqirozdir:
Kunlik zarar: Eron Savdo-sanoat palatasi vakili Afshin Kolahiyning aprel oyidagi hisobotiga ko‘ra, internet yo‘qligi sababli mamlakat iqtisodiyoti kuniga 70-80 million dollar zarar ko‘rgan.
Ishsizlik xavfi: Aloqa vaziri Sattor Hoshimiyning ta’kidlashicha, yurtning 90 millionlik aholisidan qariyb 10 millionining kundalik daromadi va kasbi bevosita internet bilan bog‘liq bo‘lgan.
Blok paytida ijtimoiy tarmoqlardagi onlayn tijorat butunlay kasodga uchradi. Tarmoqqa kirish uchun sun’iy yo‘ldosh orqali ishlovchi «Starlink» qurilmalarini topish imkonsiz bo‘lgan, oddiy VPN dasturlari narxi esa aql bovar qilmas darajada qimmatlab ketgan. Eng yomoni, ulardan foydalanganlik uchun qamoq jazosi xavf solar edi.
Eronliklarning turlicha reaksiyasi: Erkinlikmi yoki yangi dard?
Tarmoqning qisman qaytishini (ayrim mashhur messenjerlar va saytlar hali ham bloklangan) mamlakat aholisi turlicha kayfiyatda kutib oldi. Ayrimlar buni uzoq muddatli tutqunlikdan qutulish deb bilmoqda.
Xalqaro matbuotda aks etgan insonlar ohanglari:
Erkinlik hissi (Tehronlik rassom ayol, The Guardian): «Men sigaret tutatdim, sevimli musiqamni yoqdim. Turmush o‘rtog‘im Ali bilan ko‘z yoshlarimizni tiya olmay yig‘lab yubordik. Biz o‘zimizni bu xuddi rejim qulaganidan keyin keladigan haqiqiy ozodlik hissi deb ishontirdik...»
Alam va g‘azab (Poytaxtlik fotograf): «G‘arb OAVlari buni hukumatning qandaydir yutug‘idek ko‘rsatayotgani kulgili. Internet bizning asosiy huquqimiz! Shatdaun tufayli 6 hafta ishlamadim, qarzga botdim. Hozir ham mobil aloqa normal ishlamayapti».
Blogerlarning fojiasi (Isfahonlik geymer, AP): «YouTube va Instagram'dagi auditoriyamni butunlay yo‘qotdim. Ko‘plab hamkasblarim tirikchilik uchun o‘z texnikalari va kompyuterlarini sotib, boshqa sohaga o‘tib ketishdi».
«Tarmoqqa ozodligimiz emas, qayg‘ularimiz qaytdi»
Eng katta ruhiy zarba va shok holati shunda kuzatildiki, internet tarmog‘i yoqilishi bilanoq, odamlar urush davrida ro‘y bergan dahshatli vayrongarchiliklar, vayronalar ostida qolgan shaharlar va yuzlab halok bo‘lgan vatandoshlarining dafn marosimlari aks etgan video hamda suratlarni ilk bor ko‘rishdi.
Tehronlik o‘qituvchining «The Guardian» nashriga bergan achchiq iqrori: «Ijtimoiy tarmoqlarim motam videolari bilan to‘lib-toshgan: onalar dod solyapti, bolalar ota-onalarining qabri ustida yotibdi. Ko‘nglim vayron. Bu urushda AQSH ham, Isroil ham, hukumat ham yutqazmadi — asosiy mag‘lub biz bo‘ldik. Biz yoshlarimizni, tirikchiligimizni va dunyoga bo‘lgan ishonchimizni yo‘qotdik. Tarmoqqa ozodligimiz emas, qayg‘ularimiz qaytdi».
Kelajakdan nima kutilmoqda?
Afsuski, AQSH va Isroil bilan bo‘lgan harbiy to‘qnashuvlardan so‘ng yanada radikallashgan Eron rahbariyati istiqbolda virtual cheklovlardan voz kechmoqchi emas. Xalqaro siyosiy kuzatuvchilarning fikriga ko‘ra, Tehron rasmiylari kelajakda milliy shatdaunlardan voz kechib, Xitoy tajribasi asosidagi butunlay raqamli nazorat va qattiq filtrlash tizimini joriy etish ustida bosh qotirmoqda.
Dunyodagi eng murakkab va tinchligi yo‘qolgan mintaqalardagi vaziyatni biz bilan kuzatishda davom eting, aziz o‘quvchilar. Sahifamizdan uzoqlashmang!
“Zamin”ni Telegramʻda oʻqing!
