AQSH - Eron urushi global yoqilg‘i inqirozini yuzaga chiqardi: Dunyo bo‘ylab ommaviy noroziliklar

Suriyani keng ko‘lamli namoyishlar qamrab oldi.

Yer yuzida xalqaro geosiyosiy keskinlik va qurolli to‘qnashuvlar fonida so‘nggi o‘n yillikdagi eng og‘ir global energetika va yoqilg‘i inqirozi avjiga chiqdi. Nufuzli «The Business Standard» nashri tarqatgan keng qamrovli hisobotga ko‘ra, AQSH va Eron o‘rtasidagi harbiy urush ortidan jahon bozorida Brent markali neft narxi 100 dollarlik psixologik chegaradan keskin oshib ketdi (urush boshlangunga qadar fevral oyida u atigi 60–70 dollar atrofida edi). Xomashyoning misli ko‘rilmagan darajada qimmatlashuvi esa Yevropadan tortib Lotin Amerikasi va Osiyogacha bo‘lgan o‘nlab davlatlarda yoqilg‘i narxining portlashiga va ko‘chalarda ommaviy g‘alayonlarga sabab bo‘ldi.

Bugungi kunda dunyo hukumatlari shafqatsiz siyosiy dilemma qarshisida qolmoqda: yo yoqilg‘i narxining erkin oshishiga yo‘l qo‘yib, nazoratsiz inflyatsiya girdobiga tushish, yoki davlat budjetini og‘ir yuk ostida qoldirib, milliardlab dollarlik subsidiyalar ajratish. Gvatemalada yuk mashinalari haydovchilari trassalarni to‘sib, mashinalarga o‘t qo‘ymoqda va politsiyaga qarshi qurol ishlatmoqda, Suriyada esa Asad rejimi qulaganidan keyingi eng katta ommaviy noroziliklar boshlandi. Germaniyada benzin 2,30 yevrolik rekordni qayd etgan bo‘lsa, AQSHda dizel narxi bir yilda 60 foizga sakrab, galloni 6 dollardan oshib ketdi.

Xo‘sh, energetik girdob dunyo davlatlarini qaysi jarlikka yetaklamoqda, qish mavsumi arafasida odamlarni qanday yangi narx portlashlari kutyapti va jahon iqtisodiyoti bu zarbadan omon chiqa oladimi?

«Olov ichidagi shosselar va dengizga chiqolmayotgan baliqchilar»: Sayyoraning qaynoq nuqtalari

«The Business Standard» nashri ochiqlagan global noroziliklar geografiyasi:

• Gvatemalada qurolli isyon: Yuk mashinalari haydovchilari asosiy avtomagistrallarni bloklab, avtotransport vositalarini yoqib yubordi va politsiya bilan qurolli to‘qnashuvga kirishdi; mamlakat Kongressi dizel — iqtisodiyotning asosiy motori ekanini tan olib, shoshilinch subsidiya qonunini ko‘rib chiqmoqda;

• Suriyadagi tarixiy namoyishlar: Asad rejimi qulaganidan so‘nggi eng yirik norozilik to‘lqini boshlandi: dizel 40 foizga, benzin 25 foizga qimmatlashgach, aholi Halab va boshqa shaharlarda shinalarni yoqib, tankerlarni to‘xtatib qo‘ydi;

• Fransiyada neft bazasi qamali: Janubdagi Fos-syur-Mer shahrida 50 ga yaqin baliqchilar yirik neft bazasini to‘sib qo‘ydi va politsiya bilan to‘qnashdi; Prezident Emmanuel Makron hukumatdan to‘liq safarbarlikni talab qildi;

• Portugaliyada o‘t o‘chiruvchilar bongi: Namoyishchilar bosh vazir qarorgohi sari yurish qildi; Yong‘in xavfsizligi ligasi yoqilg‘i qimmatligi sabab ko‘ngilli brigadalar faoliyati chidab bo‘lmas darajaga kelganini e’lon qildi;

• Filippinda milliy ish tashlash: Benzin litri 5,68 pesoga oshgach, «Manibela» transport guruhi ish tashlash e’lon qildi, Manila qo‘ltig‘i baliqchilari esa yoqilg‘i xarid qilolmay ochlik va qashshoqlik ostonasida qoldi;

• Boliviyada arqonda tortilgan traktor: Kochabambada dizel narxi ikki barobar (0,8 dollardan 1,5 dollarga) sakragach, yuzlab fermerlar norozilik bildirdi — bir fermer norozilik belgisi sifatida traktorni shahar ko‘chalarida arqon bilan sudrab yurdi;

• Indoneziyada kilometrlik navbatlar: Makasarda yoqilg‘i taqchilligi tufayli shoxobchalarda uzunligi 1 kilometrdan oshadigan navbatlar hosil bo‘ldi, talabalar va ishchilar davlat neft kompaniyasi ofislari oldida ommaviy namoyishga chiqdi.

Raqamlar tahlili: Dizel 60% ga sakradi, oldinda esa sovuq qish

Jahon yoqilg‘i bozoridagi shov-shuvli va tahlikali ko‘rsatkichlar:

• Brent $100 dan oshdi: Harbiy nizo tufayli neft narxi yil boshidagi 60–70 dollardan rekord darajaga ko‘tarildi;

• AQSHda galloni $6: Qo‘shma Shtatlarda dizel yoqilg‘isi narxi bir yil ichida deyarli 60 foizlik o‘sishni qayd etdi;

• Germaniyadagi antirekord: Ye10 benzini tarixiy 2,30 yevrolik darajaga chiqdi, dizel esa yillik 48 foizga qimmatlashdi;

• Dunyo bo‘yicha o‘rtacha narx: Bugungi kunda yer yuzida 1 litr dizel yoqilg‘isining o‘rtacha bahosi 1,61 dollarni tashkil qilmoqda;

• Qutblar to‘qnashuvi: Sayyoradagi narx tafovuti dahshatli darajada — Gonkongda 1 litr dizel 4,70 dollar bo‘lsa, Venesuelada atigi 0,004 dollar;

• Isitish mavsumi tahdidi: Analitiklar AQSH va Yevropada oldinda turgan isitish mavsumida uylarni isitish uchun ishlatiladigan yoqilg‘i narxi yana kamida 30 foizga oshishini bashorat qilmoqda.

Iqtisodiy tuzoq: Hukumatlarni qanday falokat kutmoqda?

Xalqaro ekspertlarning mazkur global inqiroz bo‘yicha xulosalari:

• Stagflyatsiya eshik qoqmoqda: Yoqilg‘i qimmatlashishi ishlab chiqarish, transport, oziq-ovqat va kundalik barcha xizmatlar narxini birvarakayiga oshirib, iqtisodiy o‘sishni to‘xtatib qo‘ymoqda;

• Budjetlar inqirozi: Davlatlar aholi g‘alayonlarining oldini olish maqsadida narxlarni sun’iy ushlab turish uchun milliardlab dollar subsidiya ajratishga majbur bo‘lmoqda, bu esa milliy qarzlarning portlashiga olib keladi;

• Geosiyosiy bog‘liqlik: Toki AQSH va Eron o‘rtasidagi qurolli qarama-qarshilik hamda Ho‘rmuz bo‘g‘ozidagi keskinlik bartaraf etilmas ekan, energiya resurslari narxini pasaytirishning imkoni yo‘q.

AQSH va Eron o‘rtasidagi harbiy qarama-qarshilik ortidan yuzaga kelgan bugungi global yoqilg‘i inqirozi zamonaviy dunyo iqtisodiyoti neft omiliga naqadar zaif va qattiq bog‘lanib qolganini butun fojiasi bilan namoyish etmoqda.

Sizningcha, AQSH va Eron to‘qnashuvi tufayli neft narxining 100 dollardan oshib ketishi jahonda yangi global moliyaviy inqirozni boshlab beradimi? Hukumatlar yoqilg‘i narxini subsidiya orqali tutib turishi kerakmi yoki bozor qonunlariga erkin qo‘yib berishi lozimmi? O‘z tahliliy fikr-mulohazalaringizni izohlarda qoldiring va butun dunyo kundalik turmushiga bevosita zarba berayotgan ushbu ulkan iqtisodiy xavf tahlilini barcha haydovchilar, iqtisodchilar hamda do‘stlaringizga ulashing!