Yer sayyorasi shaklini o‘zgartirmoqda: Olimlar qutblarda yuz berayotgan burilishni fosh etdi

Insoniyat oyog‘i ostidagi mustahkam zamin biz o‘ylagandek o‘zgarmas emas — global iqlim inqirozi hatto sayyoramizning geometrik shakliga ham bevosita ta’sir ko‘rsata boshladi. Nufuzli xalqaro ilmiy jurnal — Journal of Geophysical Research: Solid Earth sahifalarida e’lon qilingan keng ko‘lamli tadqiqotda yerning qattiq qobig‘i va uning tortishish (gravitatsiya) maydonida hayratlanarli siljishlar yuz berayotgani ma’lum qilindi. Gretsiyaning Saloniki shahridagi Aristotel universiteti geofiziklari 1997 yildan 2015 yilgacha bo‘lgan davrdagi GNSS (global sun’iy yo‘ldosh navigatsiya tizimi) ma’lumotlarini batafsil tahlil qilib, qutblardagi quruqlik ko‘tarilishi tezligi deyarli ikki barobarga oshganini isbotladi.

Ma’lum bo‘lishicha, Grenlandiya va Antarktidadagi ulkan muzliklarning shiddat bilan erishi oqibatida polyar hududlar og‘ir yukdan xalos bo‘lib, yuqoriga «to‘g‘rilanmoqda». Natijada yerning qattiq qobig‘i qutblarda avvalgidek siqilgan emas, balki dumaloqroq shaklga kira boshlagan. Biroq erigan suvlar ekvator tomon oqib, pastki kengliklardagi bosimni kuchaytirgani sababli, sayyoraning gravitatsion shakli aksincha — yanada yassilashib bormoqda.

Xo‘sh, sayyora geometriyasidagi bu nozik «evolyutsiya» sun’iy yo‘ldoshlar va GPS tizimlariga qanday ta’sir qiladi, muzliklar erishi sayyoraning aylanish tezligini o‘zgartirishi mumkinmi va global navigatsiyani qanday xatarlar kutmoqda?

«Muzsizlangan qutblar, bosimning ko‘chishi va geodezik inqilob»: Kashfiyotning 5 ta asosiy nuqtasi

Geofiziklarning sayyora shakli o‘zgarishi bo‘yicha taqdim etgan asosiy faktlari:

• Ikki hissa tezlashgan ko‘tarilish: 1990-yillar oxirida qutb hududlarining ko‘tarilish tezligi yiliga ~0,5 mm ni tashkil etgan bo‘lsa, 2015 yilga kelib bu ko‘rsatkich yiliga ~1 mm ga yetdi;

• Muz ostidagi prujina effekti: Grenlandiya va Antarktida muzliklari erigach, millionlab yillar davomida ezilib yotgan yer po‘sti og‘irlikdan xalos bo‘lib, yuqoriga qayta tiklanmoqda;

• Qattiq qobiqning «tekislanishi»: Polyar muzlarning yo‘qolishi hisobiga sayyoraning qattiq sirti qutblarda kamroq siqilgan (splyusnutaya) holatga kelmoqda;

• Gravitatsiyaning teskari reaksiyasi: Trillionlab tonna erigan suv ekvator va past kengliklarga ko‘chib, yerning tortishish maydoni shaklini yanada yassiroq ko‘rinishga keltirmoqda;

• Navigatsiya uchun yangi chaqiriq: Mazkur geometrik siljishlar oddiy ko‘zga ko‘rinmasa-da, kosmik geodeziya, yuqori aniqlikdagi GPS/GLONASS tarmoqlari va litosfera modellari uchun o‘ta muhimdir.

Yerning dinamik evolyutsiyasi: Muzliklar erishi va geometrik jarayonlar tahlili

Saloniki universiteti olimlari qayd etgan asosiy ko‘rsatkichlar taqqosi:

Geofizika va texnologiya ekspertizasi: Nega bu kichik millimetrlar insoniyat uchun o‘ta muhim?

Xalqaro seysmologlar, geodezistlar va fazoviy mutaxassislarning xulosalari:

• Iqlimning global geometriyaga ta’siri: Ilgari iqlim o‘zgarishi faqat harorat va okean sathi bilan o‘lchanar edi; ushbu tadqiqot global isish sayyoramizning fundamental geodezik paramertlarini qayta qurayotganini ko‘rsatdi;

• Navigatsiya xatoliklarining oldini olish: Koinotdagi zamonaviy sun’iy yo‘ldoshlar, samolyotlar avtopiloti va harbiy nishon olish tizimlari millimetr darajasidagi aniqlikdagi yer modeliga tayanadi; sayyora shaklining o‘zgarishi sun’iy yo‘ldoshlar xaritasini muntazam yangilab turishni talab etadi;

• Tektonik kuchlar va zilzilalar nazorati: Litosfera po‘stining og‘irlikdan qutulib ko‘tarilishi yer qa’ridagi ichki bosimlar balansini buzadi, bu esa polyar va unga yaqin hududlardagi yoriqlar faollashuviga olib kelishi mumkin;

• Sayyora muvozanati va vaqt hisobi: Muzliklar suvining qutblardan ekvatorga ko‘chishi konki uchiruvchi sportchining qo‘llarini yozishiga o‘xshaydi — bu yerning aylanish tezligiga ta’sir qilib, kelajakda kun uzunligining mikrosoniyalarga o‘zgarishiga sabab bo‘ladi.

Journal of Geophysical Research nashridagi mazkur ilmiy xulosa Yer sayyorasining qotgan tosh emas, balki tirik va dinamik mexanizm ekanini yana bir bor isbotladi.

Sizningcha, sayyoramiz shaklining bu tarzda o‘zgarib borishi va muzliklar erishi kelajak avlodlar hayotiga qanday jiddiy oqibatlarni olib keladi? Insoniyat global navigatsiya va iqlim muvozanatini saqlab qolishga ulguradimi? Shaxsiy fikr-mulohazalaringizni izohlarda qoldiring va fan olamidagi ushbu hayratlanarli kashfiyot haqidagi maqolani barcha qiziquvchan do‘stlaringizga ulashing!