Yer yuzida kislorod qachon tugashi hisoblandi

Yer sayyorasining kislorodga boy atmosferasi bundan keyin yana taxminan bir milliard yil davomida saqlanib turishi mumkin, shundan soʻng kislorod miqdori keskin kamayib ketadi. Nature Geoscience jurnalida eʼlon qilingan ilmiy tadqiqot natijalariga koʻra, kelgusida sayyoramiz insonlar, hayvonlar va koʻpchilik murakkab organizmlar yashashi uchun yaroqsiz holatga kelib qoladi. Ushbu xulosaga Тоxо universiteti olimi Kazumi Ozaki hamda Djiordjiya texnologiya instituti tadqiqotchisi Kristofer Reynxard Yer atmosferasi va biosferasining uzoq muddatli evolyutsiyasini modellashtirish jarayonida kelishgan. Bu haqda Ixbt.com xabar beradi.

Maʼlumki, zamonaviy hayot kislorod bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, uning atmosferadagi hozirgi tarkibi birdaniga shakllanib qolmagan. Taxminan 2,4–2,5 milliard yil muqaddam Buyuk kislorod hodisasi deb ataluvchi davr boshlanib, ilk fotosintez qiluvchi organizmlar faoliyati tufayli Yer atmosferasi asta-sekin oʻzgara boshlagan. Biroq tadqiqotchilarning hisob-kitoblariga koʻra, sayyoramizning hozirgi holati abadiy emas va u vaqt oʻtishi bilan tubdan oʻzgaradi.

Quyosh faolligi va uglerod siklidagi oʻzgarishlar

Olimlar iqlim va biogeokimyoviy jarayonlarni hisobga oluvchi maxsus kompyuter modelini yaratib, turli boshlangʻich shartlar ostida 400 mingdan ortiq simulyatsiyani amalga oshirdilar. Kelgusidagi oʻzgarishlarning asosiy omillaridan biri sifatida Quyosh yorqinligining bosqichma-bosqich ortib borishi koʻrsatilmoqda. Yulduzimiz qariyb sariq mitti bosqichida borgan sari yorqinlashib borishi iqlim oʻzgarishlariga olib keladi va global uglerod siklining odatiy muvozanatini buzadi.

Buning natijasida atmosferadagi karbonat angidrid miqdori muntazam ravishda pasayib boradi. Garchi bugungi kunda CO2 asosan global isish bilan bogʻlansa-da, u oʻsimliklar va boshqa fotosintez qiluvchi organizmlar uchun zaruriy xomashyo hisoblanadi. Yuzlab million yillar miqyosida uning konsentratsiyasi shu darajada pasayib ketadiki, fotosintez jarayoni oʻta samarasiz boʻlib qoladi.

Kislorodning keskin kamayishi va uning oqibatlari

Fotosintez qiluvchi organizmlar faoliyatining pasayishi ular ishlab chiqaradigan kislorod miqdorining kamayishiga olib keladi. Oʻtkazilgan modellashtirish natijalariga koʻra, taxminan bir milliard yildan soʻng bu jarayon keskin bosqichga oʻtadi va atmosferadagi kislorod konsentratsiyasi tezlik bilan tushib ketadi. Ushbu deoksigenatsiya jarayonidan keyin Yer koʻp jihatdan Buyuk kislorod hodisasigacha boʻlgan davrdagi holatni eslat boshlaydi.

Atmosferada juda oz miqdorda kislorod va karbonat angidrid qolib, metan miqdori esa ortib boradi. Shuning bilan birga, molekulyar kislorod mavjudligi bilan bogʻliq boʻlgan zamonaviy ozon qatlami ham butunlay yoʻqoladi. Insonlar, hayvonlar va mutlaq koʻpchilik zamonaviy murakkab organizmlar uchun bunday sharoitlar hayot bilan mutlaqo nomutanosib boʻlib chiqadi.

Shunga qaramay, sayyoramizda hayotning oʻzi butunlay oʻchib ketmaydi. Kislorod yetishmaydigan muhitda energiya olish uchun kislorodga ehtiyoj sezmaydigan anaerob mikroorganizmlar oʻz faoliyatini davom ettirishi mumkin. Ilgari olimlar murakkab hayot uchun qulay muhitning yoʻqolishini taxminan ikki milliard yildan keyingi davr bilan bogʻlagan boʻlsa-da, yangi kompyuter modellari bu jarayon ancha ertaroq sodir boʻlishi mumkinligini koʻrsatmoqda.