Amaliyotchilar isyoni: Bill Geyts atom loyihasidan AQSHning eng yirik giganti chiqib ketdi

Dunyoning eng boy insonlaridan biri Bill Geyts tomonidan ilgari surilayotgan kelajak atom energetikasi loyihasi jiddiy to‘siq va kutilmagan inqirozga duch keldi. Milliarderga tegishli bo‘lgan «TerraPower» kompaniyasi Vayoming shtatining Kemmerer shahrida «Natrium» nomli 1-sonli ilg‘or modulli reaktor qurilishi bo‘yicha 12 ta yangi ta’minotchi bilan shartnoma tuzganini balandparvoz bayonotlar bilan e’lon qilgan edi.

Biroq sohaning nufuzli nashri hisoblangan Construction Dive xabariga ko‘ra, AQSHda o‘nlab yillardan beri AESlarni muvaffaqiyatli qurib kelayotgan eng tajribali gigant — «Bechtel» korporatsiyasi mazkur loyihani kutilmaganda tark etgan. Rasmiy bayonotda qurilish giganti o‘z mutaxassislarini dunyo bo‘ylab olib borilayotgan boshqa talabgir obyektlarga ko‘chirishini bahona qilgan bo‘lsa-da, ekspertlar buni Geyts jamoasi uchun «og‘ir tarsaki» sifatida baholamoqda.

Soha tahlilchilari Massachusets texnologiya instituti (MIT) bitiruvchilaridan iborat bo‘lgan «o‘zini geniy deb hisoblovchi» nazariyotchilar bilan XX asrda o‘nlab reaktorlarni amalda qurib tashlagan konservativ amaliyotchilar o‘rtasida kuchli kelishmovchilik yuzaga kelganini ta’kidlamoqda. Bu mojaro Vashingtonning kichik modulli reaktorlar (SMR) orqali Rossiya va Xitoyni atom poygasida quvib o‘tish ambitsiyalariga qattiq zarba bo‘ldi — ayni vaqtda dunyoda yagona ishlab turgan kam quvvatli modulli reaktor faqat Rossiyada mavjud bo‘lib, «Rosatom» o‘zining ilk xorijiy tijoriy stansiyasini O‘zbekistonda qurmoqda.

Xo‘sh, Bill Geytsning natriyli reaktori qog‘ozdagi xomxayolmi, eng yirik pudratchisiz Vayomingdagi qurilish qanday davom etadi va global atom poygasida yetakchilik kimning qo‘liga o‘tmoqda?

«12 ta shartnoma, amaliyotchilarning isyoni va O‘zbekistondagi raqobat»: Voqeaning 5 ta asosiy nuqtasi

Bill Geyts loyihasi atrofidagi mojaroning eng muhim faktlari:

• «Bechtel»ning loyihadan ketishi: AQSH tarixidagi eng ko‘p AES energobloklarini barpo etgan bosh pudratchi Geytsning «TerraPower» loyihasida ishlashni to‘xtatdi;

• «Geniylar» va amaliyotchilar janjali: Ekspertlar MIT nazariyotchilari va real qurilish amaliyotchilari o‘rtasidagi psixologik va muhandislik ixtilofi yuzaga kelganini tasdiqladi;

• 12 ta shoshilinch kontrakt: Pudratchi ketgach, «TerraPower» G‘arbiy yarim shardagi ilk sanoat miqyosidagi «Natrium» reaktorini qutqarib qolish uchun 12 ta ta’minotchi bilan shartnoma tuzishga majbur bo‘ldi;

• AQSHning atom ambitsiyalariga zarba: Vashington aynan kichik modulli reaktorlar orqali global bozorda Rossiya va Xitoyni ortda qoldirmoqchi edi, biroq ichki kelishmovchiliklar loyihani sekinlashtirmoqda;

• O‘zbekiston omili: AQSHda modulli reaktorlar hali loyiha va tortishuv bosqichida bo‘lib turgan bir vaqtda, «Rosatom» O‘zbekistonda ilk tijoriy kichik AES qurilishini allaqachon boshlab yuborgan.

Kichik modulli reaktorlar (SMR) poygasi: Bill Geyts loyihasi va raqobatchilar taqqosi

AQSH va global bozordagi holatning tahliliy ko‘rsatkichlari:

Atom energetikasi va geosiyosat ekspertizasi: Nega bu voqea global bozor uchun signal?

Xalqaro energetika tahlilchilari va muhandislik ekspertlarining xulosalari:

• «Silikon vodiysi» falsafasi AES qurilishida ish bermadi: Bill Geyts jamoasi atom texnologiyalariga dasturiy ta’minot yoki IT-startap sifatida qaramoqda; biroq yadroviy xavfsizlik va og‘ir sanoatda «tez harakat qilib xatolardan o‘rganish» uslubi emas, balki «Bechtel» kabi gigantlarning konservativ va qat’iy protokollari hal qiluvchi ahamiyatga ega;

• AQSHning kechikish xavfi: «Natrium» reaktorining kechikishi AQSHning kichik modulli reaktorlar bozoridagi ustunligini bir necha yilga orqaga suradi va bu vaqt ichida raqobatchilar bozorni egallab olishi mumkin;

• Markaziy Osiyo va O‘zbekistonning to‘g‘ri tanlovi: G‘arbda SMR loyihalari hali muhokamalar va ichki mojarolardan chiqa olmayotgan bir pallada, O‘zbekistonning sinovdan o‘tgan kichik reaktorlar qurilishini boshlashi energetik defitsitni oldini olishda amaliy ustunlik beradi;

• Kadrlar bo‘linishi: «Bechtel»ning loyihadan o‘z odamlarini chaqirib olishi Vayomingdagi obyektda yuqori malakali atomchi-quruvchilar taqchilligini keltirib chiqaradi, bu esa qurilish xarajatlarini bir necha barobar oshirib yuborishi tayin.

Bill Geyts jamoasi duch kelgan ushbu yirik muammo atom energetikasi shunchaki milliardlab dollarlar bilan emas, balki og‘ir muhandislik tajribasi bilan hal bo‘lishini ko‘rsatmoqda.

Sizningcha, Bill Geyts bosh pudratchisidan ajralgan natriyli reaktorini muvaffaqiyatli yakunlab, AQSHga yadroviy yetakchilikni qaytara oladimi yoki bu loyiha ham qog‘ozda qolib ketadimi? O‘zbekistonda kichik atom stansiyasining qurilayotganiga qanday qaraysiz? Shaxsiy fikr-mulohazalaringizni izohlarda qoldiring va jahon energetikasining eng qaynoq intrigasi haqidagi ushbu tahlilni barcha do‘stlaringiz va soha ixlosmandlariga ulashing!