Koinotni oʻrganish xavf ostida: Millionlab sunʼiy yoʻldoshlar osmonni «koʻr» qilishi mumkin

Yaqin oʻn yillikda Yer orbitasiga chiqarilishi rejalashtirilgan millionlab sunʼiy yoʻldoshlar fundamental astronomiya faniga jiddiy zarba berishi mumkin. Yevropa janubiy observatoriyasi (ESO) va Xalqaro astronomiya ittifoqining CPS markazi mutaxassislari past Yer orbitasidagi apparatlar sonini global darajada cheklashga chaqirmoqda. Olimlarning fikricha, koinotni tadqiq qilishda davom etish uchun orbitadagi qurilmalar soni 100 mingdan oshmasligi lozim. Bu haqda Ixbt.com xabar beradi.

Hozirgi kunda Starlink, Leo, GuoWang va boshqa yirik loyihalar doirasida jami 1,7 millionga yaqin sunʼiy yoʻldoshni uchirish rejalashtirilgan. Ixbt.com maʼlumotiga koʻra, bu koʻrsatkich xavfsiz deb hisoblangan limitdan 17 barobar koʻpdir. ESO ilmiy xodimi Olivye Xaynautning taʼkidlashicha, 100 mingta apparatning mavjudligi teleskoplar ishida texnik nosozliklar kabi jiddiy toʻsiqlarni yuzaga keltira boshlaydi.

Yorugʻlik ifloslanishi va teleskoplar muammosi

Sunʼiy yoʻldoshlar sonining ortishi nafaqat teleskoplar olgan suratlarda yorqin chiziqlar paydo boʻlishiga, balki tungi osmonning umumiy yorugʻlik fonining koʻtarilishiga ham sabab boʻladi. Qurilmalar Quyosh, Oy va yulduzlar nurini sochib, osmonni sunʼiy ravishda yoritib yuboradi. Natijada yerdagi observatoriyalar uchun uzoq galaktikalar va xira osmon jismlarini kuzatish imkonsiz boʻlib qoladi.

Olimlar tomonidan ishlab chiqilgan kompyuter modeli shuni koʻrsatdiki, orbitada 60 mingtagacha apparat boʻlishi kuzatuv sifatiga sezilarli taʼsir koʻrsatmaydi. Biroq bu koʻrsatkichdan oshilgandan soʻng, yorugʻlik ifloslanishi keskin ortadi. Bu, ayniqsa, yaqinda ishga tushirilgan Vera Rubin observatoriyasi kabi yirik loyihalar samaradorligini pasaytiradi.

Alohida xavotirni Amerikaning Reflect Orbital kompaniyasi rejalari uygʻotmoqda. Ushbu kompaniya Quyosh nurini Yerga yoʻnaltiruvchi maxsus aks ettiruvchi yuzaga ega sunʼiy yoʻldoshlarni uchirmoqchi. Tadqiqotchilarning hisob-kitoblariga koʻra, bunday apparatlarning hatto 10 foizi uchirilishi ham tungi osmon yorqinligini 20–30 foizga oshiradi. Bu qurilmalar osmonda Venera sayyorasi kabi yorqin koʻrinib, astronomik asboblar ishini butunlay izdan chiqarishi mumkin.

Oʻzbekiston kabi osmoni musaffo va astronomik kuzatuvlar uchun qulay hududlarda ham ushbu muammo sezilishi tayin. Global miqyosda qabul qilinadigan cheklovlar boʻlmasa, kelajakda insoniyat koinotning chuqur qatlamlarini oʻrganish imkoniyatidan mahrum boʻlishi hech gap emas. Mutaxassislar kosmik kompaniyalarni texnologik taraqqiyot va ilmiy tadqiqotlar oʻrtasidagi muvozanatni saqlashga chaqirmoqda.