Ер сайёраси шаклини ўзгартирмоқда: Олимлар қутбларда юз бераётган бурилишни фош этди
ҚисқачаAI ёрдамида тайёрланганКўрсатиш
- Жоурнал оф Геопҳйсикал Ресеарч: Солид Эарт нашрида чоп этилган тадқиқотга кўра, Гренландия ва Антарктидадаги музликларнинг эриши натижасида қутблардаги қуруқлик кўтарилиши тезлиги деярли икки баробарга ошган.
- Бу эса Ернинг қаттиқ қобиғининг қутбларда камроқ сиқилиб, думалоқроқ шаклга киришига сабаб бўлмоқда.
- Шу билан бирга, эриган сувнинг экватордаги босимни кучайтириши сайёранинг гравитацион шаклини янада яссилашмоқда.
Инсоният оёғи остидаги мустаҳкам замин биз ўйлагандек ўзгармас эмас — глобал иқлим инқирози ҳатто сайёрамизнинг геометрик шаклига ҳам бевосита таъсир кўрсата бошлади. Нуфузли халқаро илмий журнал — Journal of Geophysical Research: Solid Earth саҳифаларида эълон қилинган кенг кўламли тадқиқотда ернинг қаттиқ қобиғи ва унинг тортишиш (гравитация) майдонида ҳайратланарли силжишлар юз бераётгани маълум қилинди. Грециянинг Салоники шаҳридаги Аристотель университети геофизиклари 1997 йилдан 2015 йилгача бўлган даврдаги GNSS (глобал сунъий йўлдош навигация тизими) маълумотларини батафсил таҳлил қилиб, қутблардаги қуруқлик кўтарилиши тезлиги деярли икки баробарга ошганини исботлади.
Маълум бўлишича, Гренландия ва Антарктидадаги улкан музликларнинг шиддат билан эриши оқибатида поляр ҳудудлар оғир юкдан халос бўлиб, юқорига «тўғриланмоқда». Натижада ернинг қаттиқ қобиғи қутбларда аввалгидек сиқилган эмас, балки думалоқроқ шаклга кира бошлаган. Бироқ эриган сувлар экватор томон оқиб, пастки кенгликлардаги босимни кучайтиргани сабабли, сайёранинг гравитацион шакли аксинча — янада яссилашиб бормоқда.
Хўш, сайёра геометриясидаги бу нозик «эволюция» сунъий йўлдошлар ва GPS тизимларига қандай таъсир қилади, музликлар эриши сайёранинг айланиш тезлигини ўзгартириши мумкинми ва глобал навигацияни қандай хатарлар кутмоқда?
«Музсизланган қутблар, босимнинг кўчиши ва геодезик инқилоб»: Кашфиётнинг 5 та асосий нуқтаси
Геофизикларнинг сайёра шакли ўзгариши бўйича тақдим этган асосий фактлари:
Икки ҳисса тезлашган кўтарилиш: 1990-йиллар охирида қутб ҳудудларининг кўтарилиш тезлиги йилига ~0,5 мм ни ташкил этган бўлса, 2015 йилга келиб бу кўрсаткич йилига ~1 мм га етди;
Муз остидаги пружина эффекти: Гренландия ва Антарктида музликлари эригач, миллионлаб йиллар давомида эзилиб ётган ер пўсти оғирликдан халос бўлиб, юқорига қайта тикланмоқда;
Қаттиқ қобиқнинг «текисланиши»: Поляр музларнинг йўқолиши ҳисобига сайёранинг қаттиқ сирти қутбларда камроқ сиқилган (сплюснутая) ҳолатга келмоқда;
Гравитациянинг тескари реакцияси: Триллионлаб тонна эриган сув экватор ва паст кенгликларга кўчиб, ернинг тортишиш майдони шаклини янада яссироқ кўринишга келтирмоқда;
Навигация учун янги чақириқ: Мазкур геометрик силжишлар оддий кўзга кўринмаса-да, космик геодезия, юқори аниқликдаги GPS/ГЛОНАСС тармоқлари ва литосфера моделлари учун ўта муҳимдир.
Ернинг динамик эволюцияси: Музликлар эриши ва геометрик жараёнлар таҳлили
Салоники университети олимлари қайд этган асосий кўрсаткичлар таққоси:
Кўрсаткичлар ва мезонлар | 1990-йиллар охири (Дастлабки ҳолат) | 2015 йил ва ҳозирги ҳолат |
Қутбларда қуруқлик кўтарилиши | Йилига тахминан ~0,5 мм | Йилига ~1 мм гача тезлашди (2 баробар) |
Асосий катализатор омил | Барқарорроқ музлик қатлами | Гренландия ва Антарктиданинг жадал эриши |
Қаттиқ литосфера ҳолати | Босим остида сиқилган поляр қобиқ | Оғирлик камайиб, қутблар юқорига распрямляется |
Экватор чизиғи реакцияси | Мувозанатли сув ҳажми | Муз сувларининг тўпланиши ва экваторнинг чўкиши |
Гравитацион шакл динамикаси | Стандарт гравитацион эллипсоид | Масса кўчиши сабаб янада кўпроқ сплюснутая ҳолат |
Амалий аҳамияти | Анъанавий геодезик моделлар | Сунъий йўлдош навигациясини қайта калибрлаш шарт |
Геофизика ва технология экспертизаси: Нега бу кичик миллиметрлар инсоният учун ўта муҳим?
Халқаро сейсмологлар, геодезистлар ва фазовий мутахассисларнинг хулосалари:
Иқлимнинг глобал геометрияга таъсири: Илгари иқлим ўзгариши фақат ҳарорат ва океан сатҳи билан ўлчанар эди; ушбу тадқиқот глобал исиш сайёрамизнинг фундаментал геодезик парамертларини қайта қураётганини кўрсатди;
Навигация хатоликларининг олдини олиш: Коинотдаги замонавий сунъий йўлдошлар, самолётлар автопилоти ва ҳарбий нишон олиш тизимлари миллиметр даражасидаги аниқликдаги ер моделига таянади; сайёра шаклининг ўзгариши сунъий йўлдошлар харитасини мунтазам янгилаб туришни талаб этади;
Тектоник кучлар ва зилзилалар назорати: Литосфера пўстининг оғирликдан қутулиб кўтарилиши ер қаъридаги ички босимлар балансини бузади, бу эса поляр ва унга яқин ҳудудлардаги ёриқлар фаоллашувига олиб келиши мумкин;
Сайёра мувозанати ва вақт ҳисоби: Музликлар сувининг қутблардан экваторга кўчиши коньки учирувчи спортчининг қўлларини ёзишига ўхшайди — бу ернинг айланиш тезлигига таъсир қилиб, келажакда кун узунлигининг микросонияларга ўзгаришига сабаб бўлади.
Journal of Geophysical Research нашридаги мазкур илмий хулоса Ер сайёрасининг қотган тош эмас, балки тирик ва динамик механизм эканини яна бир бор исботлади.
Сизнингча, сайёрамиз шаклининг бу тарзда ўзгариб бориши ва музликлар эриши келажак авлодлар ҳаётига қандай жиддий оқибатларни олиб келади? Инсоният глобал навигация ва иқлим мувозанатини сақлаб қолишга улгурадими? Шахсий фикр-мулоҳазаларингизни изоҳларда қолдиринг ва фан оламидаги ушбу ҳайратланарли кашфиёт ҳақидаги мақолани барча қизиқувчан дўстларингизга улашинг!
Изоҳлар 0
…