Ер юзида кислород қачон тугаши ҳисобланди

Ер сайёрасининг кислородга бой атмосфераси бундан кейин яна тахминан бир миллиард йил давомида сақланиб туриши мумкин, шундан сўнг кислород миқдори кескин камайиб кетади. Натуре Геоссиенсе журналида эълон қилинган илмий тадқиқот натижаларига кўра, келгусида сайёрамиз инсонлар, ҳайвонлар ва кўпчилик мураккаб организмлар яшаши учун яроқсиз ҳолатга келиб қолади. Ушбу хулосага Тохо университети олими Казуми Озаки ҳамда Джиорджия технология институти тадқиқотчиси Кристофер Рейнхард Ер атмосфераси ва биосферасининг узоқ муддатли эволюциясини моделлаштириш жараёнида келишган. Бу ҳақда Ixbt.com хабар беради.

Маълумки, замонавий ҳаёт кислород билан чамбарчас боғлиқ бўлиб, унинг атмосферадаги ҳозирги таркиби бирданига шаклланиб қолмаган. Тахминан 2,4–2,5 миллиард йил муқаддам Буюк кислород ҳодисаси деб аталувчи давр бошланиб, илк фотосинтез қилувчи организмлар фаолияти туфайли Ер атмосфераси аста-секин ўзгара бошлаган. Бироқ тадқиқотчиларнинг ҳисоб-китобларига кўра, сайёрамизнинг ҳозирги ҳолати абадий эмас ва у вақт ўтиши билан тубдан ўзгаради.

Қуёш фаоллиги ва углерод сиклидаги ўзгаришлар

Олимлар иқлим ва биогеокимёвий жараёнларни ҳисобга олувчи махсус компьютер моделини яратиб, турли бошланғич шартлар остида 400 мингдан ортиқ симуляцияни амалга оширдилар. Келгусидаги ўзгаришларнинг асосий омилларидан бири сифатида Қуёш ёрқинлигининг босқичма-босқич ортиб бориши кўрсатилмоқда. Юлдузимиз қарийб сариқ митти босқичида борган сари ёрқинлашиб бориши иқлим ўзгаришларига олиб келади ва глобал углерод сиклининг одатий мувозанатини бузади.

Бунинг натижасида атмосферадаги карбонат ангидрид миқдори мунтазам равишда пасайиб боради. Гарчи бугунги кунда CO2 асосан глобал исиш билан боғланса-да, у ўсимликлар ва бошқа фотосинтез қилувчи организмлар учун зарурий хомашё ҳисобланади. Юзлаб миллион йиллар миқёсида унинг концентрацияси шу даражада пасайиб кетадики, фотосинтез жараёни ўта самарасиз бўлиб қолади.

Кислороднинг кескин камайиши ва унинг оқибатлари

Фотосинтез қилувчи организмлар фаолиятининг пасайиши улар ишлаб чиқарадиган кислород миқдорининг камайишига олиб келади. Ўтказилган моделлаштириш натижаларига кўра, тахминан бир миллиард йилдан сўнг бу жараён кескин босқичга ўтади ва атмосферадаги кислород концентрацияси тезлик билан тушиб кетади. Ушбу деоксигенация жараёнидан кейин Ер кўп жиҳатдан Буюк кислород ҳодисасигача бўлган даврдаги ҳолатни эслат бошлайди.

Атмосферада жуда оз миқдорда кислород ва карбонат ангидрид қолиб, метан миқдори эса ортиб боради. Шунинг билан бирга, молекуляр кислород мавжудлиги билан боғлиқ бўлган замонавий озон қатлами ҳам бутунлай йўқолади. Инсонлар, ҳайвонлар ва мутлақ кўпчилик замонавий мураккаб организмлар учун бундай шароитлар ҳаёт билан мутлақо номутаносиб бўлиб чиқади.

Шунга қарамай, сайёрамизда ҳаётнинг ўзи бутунлай ўчиб кетмайди. Кислород етишмайдиган муҳитда энергия олиш учун кислородга эҳтиёж сезмайдиган анаэроб микроорганизмлар ўз фаолиятини давом эттириши мумкин. Илгари олимлар мураккаб ҳаёт учун қулай муҳитнинг йўқолишини тахминан икки миллиард йилдан кейинги давр билан боғлаган бўлса-да, янги компьютер моделлари бу жараён анча эртароқ содир бўлиши мумкинлигини кўрсатмоқда.