Тана ҳис-туйғуларни қаерда «сақлайди»? Илм нима дейди?
Бўйиндаги таранглик — ортиқча масъулиятдан, бел оғриғи — қўллаб-қувватлаш етишмаслигидан, қориндаги безовталик эса қўрқувдан пайдо бўладими? Ижтимоий тармоқларда ҳис-туйғуларни тананинг муайян қисмларига боғлайдиган хариталар тез-тез учрайди.
Уларда ҳақиқатга яқин жиҳат бор: стресс ва кучли ҳиссиётлар танамизда ҳақиқий жисмоний белгиларни келтириб чиқариши мумкин. Аммо «қайғу орқанинг юқори қисмида, қўрқув қоринда сақланади» каби қатъий тақсимотлар илмий ташхис ҳисобланмайди.
Тана ҳис-туйғуларни ҳақиқатан сақлайдими?
Ҳис-туйғулар мушак, суяк ёки бошқа тўқималарда алоҳида файл каби сақланиб қолмайди. Хотира ва эмоционал тажриба мия ҳамда асаб тизими фаолияти билан боғлиқ.
Шунга қарамай, инсон бирор ҳисни бошдан кечирганда бутун организм реакция қилади:
юрак уриши тезлашиши мумкин;
нафас олиш ўзгаради;
мушаклар таранглашади;
қорин-ичак фаолияти бузилиши мумкин;
терлаш, титраш ёки оғриқ пайдо бўлади;
уйқу ва иштаҳа ўзгаради.
Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти стресс инсоннинг ҳам руҳий, ҳам жисмоний ҳолатига таъсир қилиб, бош оғриғи, танадаги оғриқлар, меъда безовталиги ва уйқу муаммоларини келтириб чиқариши мумкинлигини таъкидлайди.
Демак, тана ҳиссиётларга жавоб беради. Лекин ҳар бир эмоциянинг фақат битта аниқ «манзили» бор, деган қараш исботланмаган.
Нега бўйин ва елкалар таранглашади?
Қийин вазиятда организм хавфга тайёрланади. Асаб тизими мушакларни таранглаштиради, инсон эса сезмаган ҳолда елкасини кўтариб, жағини қисиб ёки узоқ вақт бир ҳолатда ўтириши мумкин.
Шу сабаб стресс пайтида:
бўйин қотиши;
елкада оғирлик;
жағ таранглиги;
бош оғриғи;
ҳаракатда ноқулайлик кузатилиши мумкин.
Тиббий манбалар ҳам кучли стресс мушак таранглиги, бўйин қотиши ва турли оғриқларни келтириб чиқаришини қайд этади.
Бироқ бўйин оғриғи ҳар доим «ортиқча масъулият» белгиси эмас. У нотўғри ўтириш, мушак зўриқиши, жароҳат, умуртқа ёки асаб билан боғлиқ муаммолардан ҳам келиб чиқиши мумкин.
Орқанинг юқори қисми — айтилмаган қайғу белгисими?
Қайғу, хавотир ёки руҳий босим инсоннинг гавда тутишига таъсир қилиши мумкин. Одам елкасини олдинга эгиб юриши, кам ҳаракатланиши ёки мушакларини узоқ вақт таранг ҳолда ушлаб туриши эҳтимол.
Бу орқанинг юқори қисмида:
оғирлик;
мушак қотиши;
кураклар орасида оғриқ;
ҳаракат чекланишини кучайтириши мумкин.
Аммо «орқанинг юқори қисмида ифода этилмаган қайғу сақланади» деган фикрни тасдиқлайдиган ишончли тиббий қоида йўқ.
Ҳиссий ҳолат оғриқни кучайтириши мумкин, лекин оғриқнинг жойлашуви қайси эмоция босиб қўйилганини аниқлаб бермайди.
Орқанинг ўрта қисмидаги оғриқ нимани англатади?
Стресс пайтида инсон нафасини юзаки олиши, мушакларини қисиши ва бир ҳолатда узоқ ўтириши мумкин. Бу орқанинг ўрта қисмида таранглик пайдо бўлишига шароит яратади.
Бироқ мазкур оғриққа:
жисмоний зўриқиш;
нотўғри гавда ҳолати;
мушак ёки боғламларнинг чўзилиши;
кам ҳаракатланиш;
умуртқа билан боғлиқ ҳолатлар ҳам сабаб бўлиши мумкин.
Шунинг учун орқа оғриғини фақат хавотир ёки «ички босим» билан изоҳлаш тўғри эмас. Руҳий ҳолат ва жисмоний омиллар бир вақтда таъсир қилиши мумкин.
Бел оғриғи — ишончсизлик белгиси эмас
Оммабоп психологик хариталарда бел оғриғи кўпинча молиявий хавотир, қўллаб-қувватлаш етишмаслиги ёки ўзига ишончсизлик билан боғланади.
Бундай ҳолатларда стресс оғриқни кучайтириши мумкинлиги рост. Лекин бел оғриғининг жуда кўп жисмоний сабаблари бор:
оғир нарса кўтариш;
кескин ҳаракат;
мушак зўриқиши;
узоқ ўтириш;
камҳаракат турмуш тарзи;
умуртқа дисклари ёки асабларга боғлиқ муаммолар.
Шу сабаб «белингиз оғриса, демак сизга мадад етишмаяпти» деган хулоса одамни ҳақиқий тиббий сабабни текширишдан чалғитиши мумкин.
Нега хавотир қоринда сезилади?
Қорин ва ҳис-туйғулар ўртасидаги алоқа бошқа даъволарга нисбатан анча яхши ўрганилган.
Мия ва овқат ҳазм қилиш тизими асаб, гормон, иммун ва метаболик сигналлар орқали икки томонлама мулоқот қилади. Бу тизим «ичак–мия ўқи» деб аталади. Стресс ичак ҳаракати, сезгирлиги ва ҳазм жараёнига таъсир қилиши мумкин.
Шунинг учун хавотир пайтида:
қорин оғриши;
кўнгил айниши;
дам бўлиш;
ич кетиши ёки қабзият;
иштаҳа ўзгариши;
«қоринда капалак учиши» ҳисси пайдо бўлиши мумкин.
Ичаклар ва мия ўртасида гормон ҳамда асаб сигналлари узлуксиз алмашиб туради. Стресс ушбу сигналларни ўзгартириб, айниқса ичак таъсирчанлиги юқори одамларда аломатларни кучайтириши мумкин.
Бироқ бу «қўрқув қоринда сақланади» дегани эмас. Тўғрироғи, қўрқув ва стресс организмнинг ҳазм тизимига таъсир қилувчи физиологик реакцияни ишга туширади.
Тос ва сонларда «энергетик тўсиқлар» бўладими?
Тос ва сон соҳасида бостирилган ҳислар ёки «энергетик блоклар» тўпланиши ҳақидаги даъволарни тасдиқловчи етарли илмий далил мавжуд эмас.
Ушбу соҳадаги оғриқ ёки таранглик:
мушаклар зўриқиши;
бўғим муаммоси;
асаб сиқилиши;
жароҳат;
узоқ ўтириш;
жисмоний фаолликнинг камлиги каби турли сабабларга эга бўлиши мумкин.
Стресс бутун танада мушак таранглигини кучайтириши мумкин. Аммо оғриқнинг айнан тосда пайдо бўлиши «ижодкорлик бостирилгани» ёки «ўтмиш қўйиб юборилмагани»ни исботламайди.
Илмий «тана хариталари» нима кўрсатган?
Одамлар турли ҳисларни тананинг айрим жойларида кўпроқ сезишини кўрсатган тадқиқотлар бор. Илмий шарҳларда бош, юз, томоқ ва кўкрак соҳалари эмоционал ҳислар билан боғлиқ равишда энг кўп тилга олинган.
Аммо тадқиқотчилар мавжуд ишлар орасида субъектив ҳислар билан бир вақтда бутун танадаги объектив физиологик ўзгаришларни тўлиқ ўлчаган «олтин стандарт» тадқиқот топилмаганини таъкидлайди. Кўп натижалар одамларнинг ўз ҳисларини қайси жойда сезгани ҳақидаги шахсий жавобларига асосланган.
Шу сабаб «ғазаб — жигарда», «қайғу — ўпкада», «ишончсизлик — белда» каби қатъий жадваллар илмий ташхис воситаси эмас.
Танани тинглаш барибир фойдали
Танани тинглаш деганда ҳар бир оғриқдан рамзий маъно қидириш эмас, балки аломатлар қачон ва қандай шароитда пайдо бўлишини кузатиш тушунилади.
Масалан, ўзингиздан сўраш мумкин:
оғриқ ишдаги босим кучайганда пайдо бўладими?
уйқу камайганда таранглик ортадими?
узоқ ўтириш ёки телефон ишлатишдан кейин бошланадими?
дам олиш ва ҳаракатдан кейин камаядими?
муайян овқатлар қорин аломатларини кучайтирадими?
Кундалик юритиш жисмоний аломатлар, кайфият, уйқу, овқатланиш ва стресс ўртасидаги шахсий боғлиқликни аниқлашга ёрдам бериши мумкин.
Стресс танани қийнаётганда нима қилиш мумкин?
Енгил стресс ва тарангликни камайтириш учун қуйидаги усуллар ёрдам бериши мумкин:
мунтазам жисмоний фаоллик;
уйқу тартибини тиклаш;
соғлом ва мунтазам овқатланиш;
чуқур нафас олиш машқлари;
медитация ёки онгли диққат амалиёти;
кофеинни ортиқча истеъмол қилмаслик;
яқинлар билан мулоқот қилиш;
стресс манбаларини ёзиб бориш.
АҚШ Миллий руҳий саломатлик институти стрессни бошқариш учун жисмоний фаоллик, мунтазам уйқу, соғлом овқатланиш, нафас ва релаксация машқлари ҳамда яқинлар билан алоқани тавсия қилади.
Агар хавотир ёки стресс кундалик ҳаётга халақит берса, доимий бўлиб қолса ёки инсонни одатий ишлардан қочишга мажбур қилса, психолог, психотерапевт ёки шифокор билан маслаҳатлашиш зарур.
Қачон оғриқни «стресс» деб қўя қолмаслик керак?
Доимий ёки кучли оғриқни фақат ҳиссиётларга боғлаб қўйиш хавфли. Қуйидаги ҳолатларда тиббий кўрик зарур:
оғриқ бир неча ҳафтада ўтмаса ёки кучайса;
жароҳат ёки йиқилишдан кейин бошланса;
қўл ёки оёқда кучсизлик, увишиш ёки санчиш пайдо бўлса;
иситма ёки тушунарсиз вазн йўқотиш кузатилса;
оғриқ тунда кучайса;
сийдик ёки ичакни назорат қилишда янги муаммо пайдо бўлса.
Айниқса, бел оғриғи билан бирга икки оёқда кучсизлик, жинсий аъзолар ёки орқа чиқарув йўли атрофида ҳиссизланиш, сийдик ва ичак назоратининг ўзгариши кузатилса, шошилинч тиббий ёрдам талаб қилинади.
Асосий хулоса
Тана ҳис-туйғуларни муайян аъзоларда сўзма-сўз «сақламайди». Аммо мия, асаб тизими, мушаклар, юрак ва ҳазм тизими ўзаро боғлангани учун стресс жисмоний аломатлар орқали намоён бўлиши мумкин.
Бўйин таранглиги, бел оғриғи ёки қорин безовталиги руҳий босим билан кучайиши эҳтимол. Лекин уларни тайёр психологик харита орқали талқин қилиш эмас, жисмоний ва руҳий омилларни биргаликда баҳолаш тўғрироқ.
Танани тинглаш муҳим. Аммо унинг ҳар бир сигналига сирли маъно беришдан кўра, ўз вақтида дам олиш, стрессни бошқариш ва зарур ҳолатда мутахассисга мурожаат қилиш анча фойдали.
Изоҳлар 0
…