«Қурбон» ролидан чиқишнинг 6 қадами: биринчи ўзгариш қаердан бошланади?

Баъзан инсон ҳаётида бир хил сценарий қайта-қайта такрорланади: атрофдагилар айбдордек туюлади, муаммолар ечилмайди, қарорлар эса доимо кимгадир ёки нимагадир боғлиқ бўлиб қолади. Психологияда бундай ҳолатни шартли равишда «қурбон позицияси» деб аташади.

Бу ҳақиқий зўравонлик ёки адолатсизликдан жабр кўрган инсонни айблаш дегани эмас. Гап инсон назорат қила оладиган соҳаларда ҳам ўзини кучсиз ҳис қилиб, ҳаётини ўзгартириш имкониятини бошқалар қўлига топшириб қўядиган одатий фикрлаш модели ҳақида кетмоқда.

1. Биринчи қадам — масъулиятни қайтариб олиш

«Ҳамма нарса менинг айбим», дейиш ҳам нотўғри.

Аммо «мен ҳеч нарсани ўзгартира олмайман» деган фикр ҳам инсонни жойида ушлаб туради.

Кучли позиция бошқача:

«Ҳамма воқеани мен танламайман, лекин унга қандай жавоб беришимни танлашим мумкин».

• Иш ёқмаяптими — бошқа вариант қидириш мумкин.

• Муносабат зарар етказяптими — чегара белгилаш мумкин.

• Хато қарор қабул қилинганми — ундан сабоқ олиб, кейинги қадамни ўзгартириш мумкин.

Масъулият — ўзингизни айблаш эмас. Бу ҳаётингизда ҳали ҳам таъсир қила оладиган нуқталарни кўришдир.

2. Ҳаммани қутқаришни тўхтатиш керак

Айрим инсонлар ўз муаммосидан кўра атрофдагиларнинг муаммосини тезроқ ҳал қилади.

• Кимдир пул сўрайди — беради.

• Кимдир масъулиятни ташлайди — кўтариб олади.

• Кимдир доимо шикоят қилади — соатлаб тинглайди.

Аввалига бу меҳрибонликдек кўринади. Аммо вақт ўтиши билан инсон чарчайди ва «нега ҳамма мендан фойдаланади?» деган ҳис пайдо бўлади.

Муаммо баъзан айнан чегара йўқлигида бўлади.

«Йўқ» дейиш — ёмон инсон бўлиш эмас.

Бировнинг вазифасини доимо ўз зиммангизга олиш ҳам унга, ҳам сизга ёрдам бермайди.

3. «Бу ҳолат менга нима беряпти?» деган савол қийин, аммо муҳим

Баъзан инсон ўзига ёқмайдиган вазиятда узоқ қолишининг яширин сабаби бўлади.

Масалан, «мендан ҳеч нарса чиқмайди» деган позиция:

— бошқаларнинг эътиборини олиш;

— доимий қўллаб-қувватлашни ҳис қилиш;

— қийин қарор қабул қилмаслик;

— муваффақиятсизлик учун масъулиятни ўз зиммасига олмаслик

имконини бериши мумкин.

Бу атайлаб қилинади, дегани эмас. Кўпинча инсон бундай механизмни ўзи ҳам сезмайди.

Шунинг учун ўзингизга бир савол бериш фойдали:

«Агар мен бу ҳолатдан чиқсам, нимадан воз кечишимга тўғри келади?»

Жавоб баъзан кутилмаган бўлиши мумкин.

4. Ўз қадрингизни ташқи баҳога боғламанг

Ўзини паст баҳолайдиган инсон кўпинча қарор қабул қилишдан олдин бошқаларнинг рухсатини кутади.

• «Тўғри қиляпманми?»

• «Менга хафа бўлмайдими?»

• «Одамлар нима дейди?»

Натижада ўз хоҳиши охирги ўринга тушиб қолади.

Ўзига ишонч эса бир кечада пайдо бўлмайди. У кичик ҳаракатлардан шаклланади:

— берган ваъдангизни бажариш;

— ўз фикрингизни очиқ айтиш;

— керак жойда «йўқ» дейиш;

— кичик мақсадларни охирига етказиш.

Ҳар бир бажарилган вазифа мияга битта сигнал беради: «Мен ўзимга таяна оламан».

5. Катта ўзгаришни эмас, кичик ҳаракатни бошланг

Инсон баъзан ҳаётини ўзгартириш учун «идеал вақт» кутади.

• Душанба.

• Янги ой.

• Янги йил.

• Кайфият келиши.

Аммо ҳаракат кўпинча мотивациядан кейин эмас, мотивация ҳаракатдан кейин пайдо бўлади.

Шунинг учун биринчи қадам жуда кичик бўлиши мумкин:

• бугун битта қўнғироқ қилиш,

• битта ариза юбориш,

• 10 дақиқа юриш,

• битта кераксиз мажбуриятга «йўқ» дейиш.

Кичик қадам аҳамиятсиз кўринади. Лекин у инсонни «мен ҳеч нарса қила олмайман» ҳолатидан «мен ҳаракат қиляпман» позициясига ўтказади.

6. Янги одатлар ички таянчни кучайтиради

Фикрлашни фақат гап билан ўзгартириш қийин. Ҳаёт тарзи ҳам ўзгариши керак.

Оддий одатлар фойдали бўлиши мумкин:

— кундалик юритиб, ҳиссиёт ва қарорларни ёзиб бориш;

— ҳар куни яхши бўлган учта нарсани эслаш;

— уйқу ва дам олишга эътибор бериш;

— жисмоний фаоллик;

— ўзингиз учун алоҳида вақт ажратиш;

— бажарилган кичик ишларингизни ҳам тан олиш.

Асосий мақсад «идеал инсон» бўлиш эмас. Ўз ҳаётингизда пассив кузатувчидан фаол иштирокчига айланиш.

«Катта одам позицияси» нимани англатади?

Бу ҳеч қачон йиғламаслик, хафа бўлмаслик ёки ёрдам сўрамаслик дегани эмас.

Етук позициядаги инсон ҳам оғрийди, чарчайди ва баъзан бошқаларга муҳтож бўлади.

Фарқи шундаки, у доимо кимдир келиб вазиятни ҳал қилиб беришини кутиб ўтирмайди.

У:

• кутиш ўрнига танлайди,

• аразлаш ўрнига гапиради,

• айбдор қидириш ўрнига ечим излайди,

• имкон бор жойда ҳаракат қилади.

Аммо муҳим чегара бор

Агар инсон ҳақиқий зўравонлик, таъқиб, мажбурлаш ёки хавфли муносабат ичида бўлса, унга «шунчаки масъулиятни ўз қўлингга ол» дейиш нотўғри.

Бундай вазиятда асосий вазифа хавфсизлик, ташқи ёрдам ва зарур бўлса мутахассис ёки тегишли хизматларга мурожаат қилишдир.

«Қурбон позициясидан чиқиш» деган ғоя фақат инсонда реал танлов мавжуд бўлган вазиятларга нисбатан маъноли.

Энг муҳим фикр эса оддий: сиз ўтмишда содир бўлган ҳамма нарсани ўзгартира олмаслигингиз мумкин, аммо кейинги қадам кимники бўлишини танлаш имконияти кўп ҳолларда ҳали ҳам сизда.

Фикрингизни изоҳда қолдиринг ва мақолани танишларингизга Telegram ёки бошқа ижтимоий тармоқлар орқали улашинг.