«Samarqand-2028» yörüngeye çıkıyor: Özbek AI modülü taşıyor...

Özbekistan, uzay teknolojileri alanında yeni bir uygulama aşamasına geçiyor. Açıklanan bilgilere göre 5 Ağustos'ta, Çin'in Şantung eyaleti kıyıları yakınındaki deniz fırlatma platformundan «Samarqand-2028» ve «Lampung-1» hiperspektral uydularının fırlatılması planlanıyor.

Projenin Özbekistan açısından en önemli yönü yalnızca uydu adıyla ilgili değil. «O‘zbekkosmos» uzmanları, görüntüleri doğrudan yörüngede analiz etmek üzere tasarlanan yapay zekâ modülünün geliştirilmesine katıldı. Ajans bunu, Özbek uzmanların bir uydu için AI modülü oluşturulmasına ilk katılımı olarak değerlendiriyor.

Deniz platformundan iki uydu fırlatılacak

Plana göre «Samarqand-2028», Endonezya'nın «Lampung-1» uydusuyla birlikte uzaya gönderilecek. Fırlatma, uzay bilişim teknolojileri ve yapay zekâ çözümlerinde uzmanlaşan Çinli STAR.VISION şirketi tarafından gerçekleştirilecek.

«Lampung-1» projesi STAR.VISION, Şantung'daki Doğu Uzay Üssü'nün işletmecisi ve Endonezya'nın Lampung eyaleti iş birliğiyle geliştirildi. Uydunun başlıca görevleri tarım, deniz bölgeleri, çevre ve doğal kaynakları izlemek. Şirket, projede uydu üzerindeki yapay zekâ ve yörünge bilişim teknolojilerinin kullanılacağını da açıkladı.

Fırlatma henüz gerçekleşmediği için tarih ve saat, teknik kontroller, deniz koşulları veya hava durumu nedeniyle değişebilir. Nihai sonuç, roketin fırlatıldığı ve uyduların planlanan yörüngeye yerleştirildiği resmen doğrulandıktan sonra belli olacak.

«Samarqand-2028» nasıl ortaya çıktı?

«Samarqand-2028» projesi, «O‘zbekkosmos» Ajansı ile STAR.VISION arasında 2025 yılında imzalanan stratejik mutabakatın sonucudur.

İş birliği; uydu teknolojilerini geliştirmeyi, ortak projeler yürütmeyi, bilimsel ve teknik entegrasyonu güçlendirmeyi, üniversiteler ile teknoloji şirketlerini sürece dâhil etmeyi öngörüyor.

Mutabakat kapsamında STAR.VISION hiperspektral uydularından birine «Samarqand-2028» adını vermeyi kabul etti. Taraflar ayrıca uydu verilerine dayanarak Özbekistan'daki pamuk ve buğday tarlalarının haritalarını oluşturma olanaklarını inceleme konusunda anlaştı.

Burada önemli bir ayrıntı var: «Samarqand-2028»i Özbekistan'ın tamamen ulusal uydusu olarak adlandırmak doğru olmaz. Uydu, STAR.VISION projesinin bir parçası; Özbekistan ise adlandırma, yapay zekâ modülünün geliştirilmesine katılım ve elde edilen verileri kullanma yoluyla iş birliği yapıyor.

Neden özellikle «Samarqand-2028»?

Uydunun adı, 2028 Uluslararası Astronotik Kongresi'nin Semerkant'ta düzenlenecek olmasına ithafen verildi.

Özbekistan başkentini değil, özellikle Semerkant'ı aday göstererek Hindistan'ın Mumbai ve Bahreyn'in Manama kentleriyle yarıştı. Nihai sunumlar, 2025 yılında Sydney'de düzenlenen Uluslararası Astronotik Kongresi kapsamında yapıldı.

Uluslararası Astronotik Federasyonu, Semerkant'ın 2028 yılında düzenlenecek 79. Uluslararası Astronotik Kongresi'ne ev sahipliği yapacağının onaylandığını bildirdi. Kuruluş, bu etkinliğin her yıl binlerce uzay ajansı yöneticisini, bilim insanını, mühendisi, şirketi ve genç uzmanı bir araya getirdiğini belirtiyor.

Bu anlamda «Samarqand-2028», yalnızca teknik bir proje değil, Özbekistan'ın küresel uzay topluluğuna katılımını simgeleyen bir isimdir.

Hiperspektral uydu neyi görür?

Standart bir optik kamera, Dünya yüzeyini insan gözüne yakın kırmızı, yeşil ve mavi renklerde görüntüler. Multispektral uydular ise birkaç geniş spektral bant aracılığıyla gözle görülemeyen ek bilgileri de toplar.

Hiperspektral sensör bu olanağı daha da genişletir. Her bölgeden yansıyan ışığı çok sayıda dar spektral kanala ayırarak bir maddenin veya nesnenin kendine özgü «spektral izini» belirler.

Örneğin insan gözüne aynı yeşil görünen iki bitkiden biri sağlıklı, diğeri ise su, mineral veya besin eksikliği nedeniyle zarar görüyor olabilir. Hiperspektral görüntüleme, bu farkı dış belirtiler açıkça ortaya çıkmadan önce tespit etmeyi sağlar.

STAR.VISION verilerine göre bu teknoloji şu amaçlarla kullanılabilir:

• ürün türlerini ayırt etmek ve durumlarını değerlendirmek;

• su kalitesini ve kirliliği izlemek;

• ormanlar ve ekosistemlerdeki değişimleri tespit etmek;

• toprak ve kayaçların bileşimini analiz etmek;

• maden kaynaklarını aramak;

• kentsel altyapıyı ve arazi örtüsünü incelemek

gibi görevlerde.

Yörüngedeki yapay zekâ ne sağlayacak?

Geleneksel Dünya gözlem uyduları büyük miktarda ham görüntü alır ve bunları yer istasyonuna göndermeye çalışır. Ardından veriler sunucularda işlenerek analiz için hazır hâle getirilir.

«Samarqand-2028» için hazırlanan AI modülü ise verilerin bir bölümünü doğrudan uydunun üzerinde analiz etmek üzere tasarlandı.

Pratikte bu, şu olanakları sağlayabilir:

Örneğin yapay zekâ bulutlarla kaplı veya düşük kaliteli görüntüleri ayırabilir, belirli tarım alanlarını işaretleyebilir ya da çevresel değişim olasılığı yüksek bölgeleri ön elemeden geçirebilir.

Bununla birlikte modülün kesin algoritmaları, işlem gücü ve yörüngede gerçekleştireceği görevlerin tam listesi henüz kamuoyuna açıklanmadı. Bu nedenle gerçek performansı fırlatma sonrası testlerle değerlendirilecek.

Tarımda ne gibi değişiklikler olabilir?

Özbekistan koşullarında hiperspektral verilerin en büyük potansiyel kullanım alanlarından biri tarımla ilgili.

Uydu verileri sayesinde şu olanaklar gelişebilir:

• pamuk ve buğday ekili alanları belirlemek;

• ürünlerin gelişim durumunu izlemek;

• su kıtlığı belirtilerini erken fark etmek;

• hastalık veya zararlıların etkisini değerlendirmek;

• sulama ve gübrelemeyi daha hassas planlamak;

• verim tahminlerini iyileştirmek

.

Ancak uydu görüntüleri çiftçinin veya ziraat mühendisinin yerini tamamen alamaz. Güvenilir sonuçlar için uzay verileri, yerde alınan numuneler, meteorolojik göstergeler ve saha gözlemleriyle karşılaştırılmalıdır.

Ekoloji ve kaynak izleme için yeni bir araç

Hiperspektral gözlem; su kaynakları, ormanlar, çölleşme süreci ve madencilik bölgelerindeki değişimleri de incelemeye yardımcı olabilir.

Örneğin teknoloji, sudaki bazı değişimleri, bitki örtüsündeki stresi veya toprak özelliklerindeki farklılıkları spektral işaretler aracılığıyla ayırt edebilir. STAR.VISION hiperspektral verilerin ekolojik izleme, su kalitesi, maden arama ve doğal afetlerin etkilerini değerlendirme amacıyla kullanılabileceğini belirtti.

Bu, Özbekistan için Aral Gölü çevresi, su kıtlığı, arazi bozulması, ormanlar ve meraların durumu gibi alanlarda ek bir bilgi kaynağı oluşturabilir.

Fırlatmadan hemen sonra çalışmaya başlayacak mı?

Roketin uyduları yörüngeye yerleştirmesiyle görevin en önemli aşaması sona ermez. Aksine, uydunun devreye alma süreci bundan sonra başlar.

Uzmanlar genellikle şu işlemleri gerçekleştirir:

1. uyduyla istikrarlı iletişim kurmak;

2. güneş panellerini ve ana sistemleri kontrol etmek;

3. yörünge parametrelerini belirlemek;

4. hiperspektral kamerayı ayarlamak;

5. AI modülünü test etmek;

6. ilk görüntüleri yerde toplanan verilerle karşılaştırmak.

Ancak bundan sonra düzenli veri toplama ve bunları pratik alanlarda kullanma aşaması başlar. Bu nedenle fırlatma başarılı olsa bile «Samarqand-2028»in kullanım sonuçları hemen değil, teknik testlerin ardından ortaya çıkacak.

Özbekistan için temel sonuç ne olacak?

«Samarqand-2028»i yalnızca uzaya gönderilen bir isim olarak değerlendirmek yeterli değil. Projenin stratejik önemi, Özbek uzmanların uydu üzerinde çalışacak teknolojileri oluşturma sürecine dâhil edilmesinde yatıyor.

Bu deneyim gelecekte şu alanlarda temel oluşturabilir:

• ulusal uydular için yazılım çözümleri geliştirmek;

• uzay verilerini yerel koşullarda işlemek;

• üniversiteleri ve mühendisleri uygulamalı projelere dâhil etmek;

• Dünya'nın uzaktan algılanması alanında ulusal yetkinliği artırmak;

• 2028 Uluslararası Astronotik Kongresi öncesinde Özbekistan'ın itibarını güçlendirmek

.

5 Ağustos'ta planlanan fırlatma başarılı olursa «Samarqand-2028» adı yörüngede yer alacak. Ancak görevin gerçek değeri daha sonra, uydu üzerindeki Özbek AI modülü çalışmaya ve elde edilen veriler ülkenin pratik sorunlarının çözümüne katkı sağlamaya başladığında ortaya çıkacak.

Sizce Özbekistan'da uydu verileri öncelikle hangi alanda kullanılmalı: tarım, ekoloji yoksa su yönetimi mi? Görüşünüzü yorumlarda paylaşın ve makaleyi Telegram veya diğer sosyal ağlarda tanıdıklarınızla paylaşın!