Yaqin Sharqdagi geosiyosiy vaziyat yana bir bor butun dunyo diqqatini Ho‘rmuz bo‘g‘oziga qaratmoqda. Bu hudud endi faqat geografik nuqta emas, balki global iqtisodiyot va xalqaro xavfsizlik tizimining eng muhim bo‘g‘inlaridan biri sifatida ko‘rilmoqda. So‘nggi voqealar esa bu strategik yo‘lak atrofidagi ziddiyatlar harbiy, iqtisodiy va diplomatik maydonlarda yana-da keskinlashayotganini ko‘rsatmoqda.
Dunyo energetikasi uchun hayotiy nuqta
Ho‘rmuz bo‘g‘ozi orqali dunyo neftining taxminan beshdan bir qismi tashiladi. Shu sababli u global energetika xavfsizligining eng sezgir nuqtalari qatoriga kiradi. Bu yerdagi har qanday beqarorlik darhol neft narxlariga taʼsir qilib, jahon bozorlarida silkinishlar keltirib chiqaradi.
Yaqinda yuzaga kelgan keskinliklar fonida Eron ushbu yo‘lakni yopish orqali siyosiy va strategik bosim vositasini qo‘llagani aytilmoqda. Bu qaror nafaqat iqtisodiy, balki kuchli siyosiy signal sifatida ham baholanmoqda.
Sulh — haqiqiy tinchlikmi yoki vaqtinchalik tanaffusmi?
8 aprel kuni AQSH va Eron o‘rtasida ikki haftalik o‘t ochishni to‘xtatish bo‘yicha kelishuv eʼlon qilindi. Tashabbus AQSH prezidenti Donald Tramp tomonidan ilgari surilgan bo‘lib, u Eronga nisbatan bosimni vaqtincha yumshatish evaziga Ho‘rmuz bo‘g‘ozini ochishni talab qilgan.
Vashington bu jarayonni diplomatik imkoniyat sifatida ko‘rgan bo‘lsa, Tehron uni o‘zining siyosiy ustunligi sifatida taqdim etdi. Biroq ekspertlar bu sulhning barqarorligiga avvaldan shubha bilan qaragan edi.
Rasmiy bayonotlarda ham qarama-qarshilik kuzatilmoqda: AQSH tomoni bo‘g‘oz ochiq ekanini aytsa, boshqa xalqaro manbalar amalda u cheklangan rejimda ishlayotganini bildirmoqda. Hatto kemalar harakati faqat ruxsat asosida amalga oshirilayotgani, baʼzi hollarda qo‘shimcha to‘lov mexanizmlari qo‘llanilayotgani haqida maʼlumotlar bor.
Sulhdan keyingi keskinlik
Kelishuvdan so‘ng ko‘p o‘tmay, mintaqada yangi portlashlar kuzatildi. BAA, Kuvayt va Bahrayn hududlarida dron hamda raketa hujumlari qayd etildi. Infratuzilmalar zarar ko‘rdi, fuqarolar jabrlandi. Eron bu harakatlarni javob chorasi sifatida izohlagan bo‘lsa-da, xalqaro jamoatchilik sulhning buzilishi sifatida baholadi.
Livan yo‘nalishidagi yangi keskinlik
Isroilning Livan hududidagi harbiy harakatlari ham vaziyatni yana-da og‘irlashtirmoqda. Isroil armiyasi sulhga nisbatan cheklangan qo‘llab-quvvatlov bildirgan bo‘lsa-da, Livan yo‘nalishidagi operatsiyalar davom etayotgani mintaqadagi mojaroning kengayish ehtimolini oshirmoqda.
Iqtisodiy front: kriptovalyuta orqali bosim
Eron tomonidan joriy etilgan yangi moliyaviy mexanizm — Ho‘rmuz bo‘g‘ozidan o‘tish uchun kriptovalyutada to‘lov qilish tizimi xalqaro moliya tizimida noodatiy qadam sifatida baholanmoqda. Bu orqali sanksiyalar taʼsirini yumshatish va tashqi bosimni aylanib o‘tish maqsad qilingan.
Diplomatik maydonda yangi o‘yinchi
Muzokaralarda Pokiston vositachi sifatida maydonga chiqdi. Avval bu rolni O‘mon bajargan, ammo ishonch inqirozi tufayli u jarayondan chetlashgan.
Hozirgi asosiy ziddiyat — yondashuvlar farqi: Eron avval to‘liq kelishuvni, AQSH esa avval sulhni taklif qilmoqda.
Ishonch yo‘qligi — asosiy muammo
Barcha tahlillar shuni ko‘rsatadiki, eng katta to‘siq — ishonch inqirozi. Tomonlar bir-birini ayblamoqda, rasmiy bayonotlar zid, voqealar esa tez o‘zgarmoqda. Shu sababli har qanday kelishuv vaqtinchalik tusga ega bo‘lib qolmoqda.
Xulosa
Ho‘rmuz bo‘g‘ozi atrofidagi vaziyatdan shu xulosaga kelish mumkin: bu hali to‘liq hal bo‘lmagan global geosiyosiy mojaro. Hozirgi sulh — faqat vaqtinchalik tanaffus, xolos. Agar fundamental kelishuvga erishilmasa, mintaqadagi ziddiyatlar yana-da kengayishi mumkin.
Afsuski, Yaqin Sharqda barqaror tinchlikka erishish yo‘li hali ham uzoq va murakkab bo‘lib qolmoqda.
“Zamin”ni Telegramʻda oʻqing!
