Teri ostidagi sir ochildi: Olimlar bezgak chivini qonni qanday so‘rishini aniqladi

AQSHning nufuzli Jons Hopkins universiteti olimlari bezgak chivini insonni chaqqanda teri yuzasida va uning chuqur qatlamlarida aynan qanday jarayonlar kechishini ilk bor misli ko‘rilmagan daqiqlik bilan kuzatishga muvaffaq bo‘lishdi.

Yuqori tezlikda ishlovchi maxsus videokameralar hamda sezgir mikrodatchiklar yordamida o‘tkazilgan tajribalar natijasida chaqish jarayonining 5 ta asosiy bosqichi aniqlandi va hasharotning qon tomirini topishida sezgi tizimi hal qiluvchi o‘rin tutishi isbotlandi. Tadqiqot xulosalari nufuzli Science Advances jurnalida e’lon qilindi.

Elektr simlari va mikrokameralar: Chaqishning 5 bosqichi

Tadqiqotchilar Anopheles coluzzii turiga mansub bezgak chivinlarining sezgi a’zolariga o‘ta ingichka elektr simlarini ulab chiqishdi. Bu usul chivin xartumi teri ostiga kirgan paytdagi elektr kuchlanishining eng kichik o‘zgarishlarini real vaqtda qayd etish imkonini berdi:

• Beshta ketma-ket bosqich: Olimlar chaqish jarayonini terini teshish, qon tomirini izlash, qonni so‘rish, xartumni qaytarib chiqarish va chaqishni to‘liq yakunlash kabi bosqichlarga ajratishdi;

• Terini teshish siri: Chivin terini teshayotgan paytda faqat xartumi bilan cheklanmay, oyoqlari va og‘iz atrofidagi sezgir retseptorlarini ham faol ishga soladi;

• Mutlaq harakatsizlik: Qon so‘rish jarayoni boshlangach, hasharot o‘z xavfsizligi va uzluksiz oziqlanishni ta’minlash uchun butunlay qimirlamay turib oladi.

Denge chiviniga nisbatan 17 soniya tezroq

Olimlar bezgak chivinining harakatlarini denge bezgagini tarqatuvchi Aedes aegypti chivini bilan solishtirib, qiziqarli natijaga duch kelishdi:

• Tomirni tez topish: Bezgak chivini teri ostidagi qon tomirini denge tarqatuvchisiga qaraganda o‘rtacha 17 soniya tezroq topadi;

• Bir xil davomiylik: Shunga qaramay, har ikki turda chaqish va to‘yib oziqlanishning umumiy vaqti deyarli bir xil — taxminan 2,5 daqiqani tashkil etadi;

• Mustaqil evolyutsiya: Mazkur turlarning evolyutsion yo‘li qariyb 150 million yil avval ajralib ketganini hisobga olgan olimlar, ikkala hasharot ham qon so‘rishning bunday yuqori samarali usuliga bir-biridan mustaqil ravishda kelgan degan xulosaga kelishdi.

IR76b geni: Infeksiyalarga qarshi yangi himoya usuli

Tajribalar davomida chivinlarning hid sezish qobiliyati bilan bog‘liq bo‘lgan IR76b geni faoliyati sun’iy ravishda o‘chirib qo‘yildi:

• Mo‘ljalni yo‘qotish: Ushbu gensiz chivinlar teri ostida qon tomirini maqsadli izlash qobiliyatini deyarli butunlay yo‘qotdi va ularning qon so‘rish ko‘rsatkichi keskin tushib ketdi;

• Kelajak tibbiyoti uchun foyda: Mualliflarning fikricha, chivinlarning sezgi tizimi va harakat mexanizmini mukammal anglash kelajakda bezgak va shu kabi og‘ir yuqumli kasalliklardan himoya qiluvchi mutlaqo yangi, ancha samarali vositalarni yaratishga xizmat qiladi.