Sunʼiy intelekt poygasi: Microsoft va startaplar termoyadro energiyasiga tikish tikmoqda

Sunʼiy intellekt (AI) texnologiyalarining jadal rivojlanishi va maʼlumotlar markazlarining (data-center) energiya isteʼmoli keskin ortishi fonida yirik texnologik gigantlar muqobil energiya manbalarini qidirishga majbur boʻlmoqda. Bugungi kunda ushbu poyganing markazida Vashington shtatining ikki startapi — Helion Energy va Zap Energy turibdi. Ular oʻn yillar davomida faqat nazariy va eksperimental bosqichda boʻlgan termoyadroviy sintez texnologiyasini tijoratlashtirishga harakat qilmoqda. Bu haqda Ixbt.com xabar beradi.

Helion Energy kompaniyasi allaqachon Microsoft korporatsiyasi bilan kelajakdagi maʼlumotlar markazini elektr energiyasi bilan taʼminlash boʻyicha shartnoma imzolagan. Kompaniya 2028-yilga qadar dunyodagi birinchi tijoriy termoyadro qurilmasini ishga tushirishni rejalashtirmoqda. Hozirda ushbu maqsad yoʻlida 50 megavatt quvvatga ega Orion stansiyasi qurilmoqda. Loyihaga jami 1,5 milliard dollar miqdorida investitsiya jalb etilgan boʻlib, bu sohadagi eng yirik moliyaviy koʻrsatkichlardan biridir.

Yangi texnologik yondashuvlar

Helion Energy texnologiyasi plazmani magnitli siqish usuliga asoslangan. Bunda oʻta qizigan plazma soatiga 1 million mil tezlikka qadar tezlashtiriladi va kuchli magnit maydonlari yordamida siqiladi. Natijada hosil boʻlgan energiya anʼanaviy bugʻ siklisiz, toʻgʻridan-toʻgʻri elektr tokiga aylantirilishi kutilmoqda. ixbt.com maʼlumotiga koʻra, kompaniya belgilangan qisqa muddatlarda natijaga erishish uchun parallel ravishda Tiny Merge deb nomlangan kichikroq eksperimental stend ustida ham ish olib bormoqda.

Boshqa tomondan, Zap Energy startapi oʻzining muqobil yondashuvini taklif qilmoqda. AQSH Energetika vazirligi (DOE) tomonidan qoʻllab-quvvatlanayotgan ushbu loyiha Z-pinch usulidan foydalanadi. Bunda plazma kuchli elektr toki yordamida siqilib, oʻzining magnit maydonini hosil qiladi. Zap Energy hozircha 330 million dollar investitsiya toʻplagan va oʻz strategiyasini biroz boshqacha qurmoqda.

Zap Energy nafaqat termoyadro, balki anʼanaviy atom boʻlinishi texnologiyasidan ham foydalanishni rejalashtirgan. Startap Toshiba yechimlari asosida 10 megavattli mikro-reaktor yaratish orqali oraliq daromad olishni koʻzlamoqda. Bu termoyadroviy sintez va yadro boʻlinishi strategiyalarini birlashtirgan dunyodagi birinchi rasmiy loyihadir. Kompaniya vakillarining soʻzlariga koʻra, bu usul AI infratuzilmasi uchun energiya yechimlarini tezroq bozorga chiqarish va xatarlarni kamaytirish imkonini beradi.

Global raqobat va kelajakdagi muammolar

Bugungi kunda butun dunyo boʻylab 50 dan ortiq kompaniya termoyadroviy energiya ustida ishlamoqda. Ular orasida quyidagi yirik loyihalar bor:

• Commonwealth Fusion Systems;
• Avalanche Energy;
• General Fusion;
• Xitoyning keng koʻlamli davlat dasturlari.

Biroq, mutaxassislarning fikricha, barqaror tijoriy termoyadroviy generatsiyaga erishish hali ham murakkab muhandislik vazifasi boʻlib qolmoqda. Koʻplab ekspertlar hatto katta investitsiyalarga qaramay, bu texnologiya yaqin oʻn yilliklarda ham toʻliq amalga oshmasligi mumkinligidan ogohlantirmoqda. Shunga qaramay, Microsoft kabi yirik isteʼmolchilarning qiziqishi loyihalarni moliyalashtirishni va tadqiqotlar surʼatini tezlashtirmoqda.

Xulosa qilib aytganda, termoyadroviy energetika endilikda shunchaki fundamental ilmiy maqsad emas, balki AI iqtisodiyotini taʼminlash uchun infratuzilmaviy poygaga aylandi. Maʼlumotlar markazlarining elektr energiyasiga boʻlgan ehtiyoji ortib borishi bu kabi innovatsion loyihalarning hayotiyligini belgilovchi asosiy omil boʻlib xizmat qiladi.