Sunʼiy intellekt va inson tafakkuri: til modellari oʻqish jarayonini toʻliq tushuntira olmaydi

Nyu-York universiteti va Massachusets Amherst universiteti olimlari oʻtkazgan soʻnggi tadqiqotlar sunʼiy intellekt texnologiyalari va inson miyasining matnni idrok etish mexanizmlari oʻrtasida muhim farqlar borligini koʻrsatdi. Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) ilmiy jurnalida chop etilgan maʼlumotlarga koʻra, zamonaviy neyrotarmoqlarda qoʻllaniladigan keyingi soʻz yoki tokenni bashorat qilish koʻrsatkichi inson miyasining matndagi xatolarni tuzatish jarayonini toʻliq aks ettira olmasligi aniqlandi. Bu haqda Ixbt.com xabar beradi.

Maʼlumki, sunʼiy intellekt tizimlari matnni tahlil qilishda asosan ehtimollik nazariyasi va «syurprizal» (surprisal) deb ataluvchi matematik oʻlchovga tayanadi. Ushbu koʻrsatkich algoritmlar uchun oldingi kontekst asosida muayyan soʻz qanchalik kutilmagan ekanligini baholaydi. Biroq mutaxassislar ushbu yondashuv insonning oʻqish jarayonidagi murakkab kognitiv harakatlarini toʻlaqonli qamrab ololmasligini isbotlashdi.

Tajriba jarayoni va asosiy topilmalar

Tadqiqot davomida olimlar 368 nafar kattagina yoshdagi oʻquvchining koʻz harakatlarini maxsus eye-tracking (koʻzni kuzatish) texnologiyasi yordamida oʻrganib chiqishdi. Olingan natijalar 409 ta turli til modellari bergan soʻzlar ehtimolligi baholari bilan solishtirildi. Eksperiment ishtirokchilariga sintaktik jihatdan noaniq boʻlgan va oʻqish jarayonida maʼnosi kutilmaganda oʻzgarib ketadigan maxsus jumlalar taqdim etildi.

Olingan natijalar shuni koʻrsatdiki, neyrotarmoqlarning statistik bashoratlari faqatgina matnni dastlabki ravon oʻqish va tanish tushunchalarni tezkor anglash jarayonini yaxshi tushuntiradi. Matnni birinchi marta oʻqish davomidagi sekinlashuvlar modellarning syurprizal koʻrsatkichiga mos kelgan. Ammo murakkab jumlalarga duch kelganda inson amalga oshiradigan qayta tahlil va koʻzni orqaga harakatlantirish jarayonlarini bashorat qilishda ushbu koʻrsatkich ojiz qolgani maʼlum boʻldi.

Inson miyasi va neyrotarmoqlarning farqi

Tajriba insonning matnni oʻqishi koʻp bosqichli jarayon ekanini yana bir bor tasdiqladi. Boshlangʻich talqin buzilganda, inson oʻz xatosini toʻgʻrilash uchun ongli ravishda nigohini matnning avvalgi qismlariga qaytaradi va mantiqiy bogʻliqlikni tiklaydi. Neyrotarmoqlar esa iyerarxik grammatik aloqalarni qayta hisoblamasdan, faqat chiziqli ehtimollikni baholaydi xolos.

Mualliflarning taʼkidlashicha, mazkur ilmiy ish til modellarining ahamiyatini pasaytirishni maqsad qilmagan, aksincha, ularning kognitiv fanlardagi qoʻllanish chegaralarini aniq belgilab beradi. Keyingi token ehtimolligini inson idroki murakkabligining yagona ekvivalenti sifatida ishlatib boʻlmaydi.

Kelgusida interfeyslarning tushunarliligini baholovchi tizimlar yoki oʻqishda qiynaladigan insonlarga yordam beruvchi dasturlarni yaratishda faqat avtoregressiv ehtimolliklarga tayanib boʻlmaydi. Dasturchilar matnning murakkabligini aniqlash uchun aniq strukturali tahlil mexanizmlari va sintaktik xatolarni qayd etuvchi vositalarni ham joriy etishlari lozim boʻladi.