Okean tubidagi “ko‘rinmas” ayg‘oqchi: dengiz jonivorlarini hurkitmaydigan «Qiyomat balig‘i» yaratildi

AQSH Harbiy-dengiz tadqiqotlari boshqarmasi buyurtmasi asosida Kornell universiteti muhandislik maktabi olimlari okean tubini o‘rganishga mo‘ljallangan mutlaqo yangi turdagi suvosti apparatini loyihalashga kirishdi. Professor Rob Sheperd boshchiligidagi guruh oldiga ulkan o‘lchamga ega, biroq suv ostida shovqinsiz va dengiz faunasini aslo hurkitmasdan harakatlana oladigan robot yaratish vazifasi qo‘yilgan.

Ushbu murakkab muhandislik muammosiga yechim sifatida tabiatning eng sirli mavjudotlaridan biri — okeanning chuqur qatlamlarida yashovchi, xalq orasida «Qiyomat balig‘i» nomi bilan tanilgan seld qiroli (tasmabaliq) tanlab olindi.

Tanasini qimirlatmasdan suzish mahorati

Uzunligi qariyb 8 metrgacha yetadigan ushbu gigant baliq suv ostida harakatlanish bo‘yicha noyob biologik xususiyatga ega:

• Qotib turgan gavda: Ilonbaliq yoki boshqa dengiz jonzotlari singari butun gavdasini to‘lqinlantirib egish o‘rniga, seld qiroli suzish vaqtida o‘z tanasini deyarli bir maromda, to‘g‘ri va harakatsiz tutadi;

• Shovqinsiz suzgich: Harakatning asosiy kuchi uning orqa qismi bo‘ylab cho‘zilgan uzun tasmasimon suzgichi orqali hosil qilinadi;

• Oson boshqaruv: Ushbu suzgichda hosil bo‘ladigan mikroto‘lqinlar baliqqa zarracha shovqin chiqarmasdan oldinga, orqaga harakatlanish va yo‘nalishni mukammal boshqarish imkonini beradi.

Ushbu jonzot suvdan chiqarib olinganda yoki o‘lganida tanasi tezda mo‘rt bo‘laklarga ajralib ketgani bois, Kornell universitetining sobiq ixtiologi Uilli Bemis bilan hamkorlik qilgan olimlar tadqiqotda kompyuter tomografiyasi, Smitson institutining maxsus rentgen nurlari va batafsil anatomik modellashtirishdan foydalanishdi.

Teri ostidagi yuzlab «joystiklar»: Ixtiro siri nimada?

Tadqiqotchilar baliq anatomiyasini o‘rganish chog‘ida teri ostida yashiringan va evolyutsiyada ilk bor isbotlangan murakkab kinematik tuzilmani kashf etishdi:

• Sharsimon bo‘g‘imlar: Orqa suzgichni tutib turuvchi yuzlab ingichka suyaksimon nurlar mitti «joystiklar» kabi ishlaydigan maxsus sharsimon bo‘g‘imlarga mahkamlangan;

• Mustaqil boshqaruv: Har bir nur o‘ziga xos mushak va tog‘aylar yordamida alohida harakatga kelib, suzgichning istalgan qismini mustaqil ravishda turli tomonlarga bura oladi;

• Qarama-qarshi to‘lqinlar: Nurlarni birlashtirib turuvchi yupqa parda bir vaqtning o‘zida ikki qarama-qarshi yo‘nalishda harakat to‘lqinini uzatishga qodir. Natijada ulkan baliq tanasini egmasdan, harakat tezligi va trayektoriyasini bir lahzada keskin o‘zgartiradi.

Robototexnikada qo‘llanilishi: Okean uchun «ko‘rinmas» kuzatuvchi

Rob Sheperd jamoasi ushbu biomexanikani nusxalagan holda yuqori aniqlikda manyovr qila oluvchi biomimetik suvosti robotlarini ishlab chiqmoqda.

Mazkur ixtiro nafaqat harbiy-dengiz strategik kuzatuvlari, balki inson omili va texnika shovqiniga o‘ta sezgir bo‘lgan nozik okean ekotizimlarini o‘rganishda ham inqilob yasaydi. Robotlar suvosti hayvonot olamini hurkitmasdan va dengiz tubidagi ekologik muvozanatni buzmasdan, sirli chuqurliklardan qimmatli ma’lumotlarni to‘plash imkoniyatini beradi.