27 октябрдаги тақдир синови: Нетаняҳу ва генерал Эйзенкот пойгаси нима билан тугайди?

27 октябрь куни Исроилда мамлакат тақдири ва бутун Яқин Шарқ келажагини белгилаб берувчи муҳим парламент сайловлари бўлиб ўтади. Бу — 7 октябрь фожиалари ҳамда Ғазодаги кенг кўламли уруш бошланганидан кейинги илк умуммиллий овоз бериш жараёнидир.

Амалдаги бош вазир Биньямин Нетаняҳу ҳар қанча ҳарбий ва қатъий риторика билан чиқиш қилмасин, жамиятдаги чуқур бўлиниш ва мухолифат кучларининг бирлашуви унинг ҳокимиятда қолишини катта сўроқ остида қолдирмоқда.

Жамият норозилиги ва бош даъвогар: Генерал Гади Эйзенкот

Нетаняҳу сиёсатига қарши кайфиятдаги сайловчилар ва сиёсий кучлар уни 7 октябрь ҳужумларининг олдини ололмаганликда ҳамда фожиани сиёсийлаштириб, ўз курсисини сақлаб қолиш йўлида фойдаланганликда айбламоқда:

• «Яшар» партияси ва генерал омили: Нетаняҳунинг асосий рақиби сифатида Исроил армиясининг собиқ штаб бошлиғи, генерал Гади Эйзенкот майдонга чиқмоқда;

• Рейтинглар тақсимоти: Сўровномаларга кўра, қайси партияга овоз бериш бўйича Нетаняҳунинг «Ликуд»и кичик устунликка эга бўлса-да, «Ким бош вазир бўлишга муносиб?» деган яккама-якка саволда генерал Эйзенкот амалдаги ҳукумат раҳбарини сезиларли фарқ билан ортда қолдирмоқда;

• Мухолифат иттифоқи: Нетаняҳунинг узоқ йиллик ҳукмронлигига чек қўйиш мақсадида икки собиқ бош вазир — Яир Лапид ва Нафтали Беннет ҳам кучларни бирлаштирмоқда. Улар 2021 йилда турли қарашдаги партияларни бир коалицияга жамлаб, «Биби»ни вақтинча ҳокимиятдан четлатган тажрибага эга.

Икки хил сиёсий йўналиш: Радикализм ёки мувозанат?

Ушбу сайловда номзодларнинг қарашлари бир-бирига тубдан қарама-қарши:

• Араб аҳолисига муносабат: Мамлакат аҳолисининг 20 фоизини ташкил этувчи арабларга нисбатан Нетаняҳу ва унинг ўта ўнг иттифоқчиси Бецалель Смотрич («Диний сионизм ва Зеут») радикал позицияни эгаллаб, уларни потенциал таҳдид сифатида кўрсатади. Эйзенкот эса миллионлаб араб фуқароларини жамиятдан четлатмаслик ва улар билан ҳисоблашиш зарурлигини таъкидлайди;

• Ер ва чегара масалалари: Амалдаги ҳукумат Фаластин ерларида яҳудий манзилгоҳлари қурилишини кучайтириб, барча қўшни давлатлар билан узлуксиз ҳарбий тўқнашув ҳолатини ушлаб туришга интилмоқда. Мухолифат эса бу ёндашув вазиятни фақат оғирлаштиришини, узоқ муддатли барқарорлик ва Исроилнинг йўқотилган халқаро обрўсини тиклаш зарурлигини билдирмоқда;

• Тарғибот шиори: Нетаняҳу сайловчиларга «Ёки Ликуд, ёки Фаластин давлати» таҳдиди билан босим ўтказишга уринмоқда.

Кнессет сайлов тизими: Нега коалиция ҳал қилувчи аҳамиятга эга?

Исроил парламентида ҳукумат тузиш ўзига хос қонуниятларга эга:

• Партиявий рўйхат ва 120 ўрин: Фуқаролар алоҳида номзодларга эмас, партияларга овоз беради. 120 ўринлик Кнессетда партиялар тўплаган овоз фоизига қараб депутатлик ўринларини тақсимлайди;

• 61 та овоз керак: Ҳукумат тузиш учун камида 61 нафар депутатнинг қўллаб-қувватлови талаб этилади. Исроил жамияти ўта хилма-хил бўлгани сабабли, ҳеч бир партия якка ўзи кўпчиликни ташкил қилолмайди;

• Коалициялар жанги: Сайлов натижалари эълон қилингач, бош вазир номи ким кўпроқ иттифоқчи йиға олишига қараб ҳал бўлади. Агар мухолифат келиша олса, Нетаняҳу даври якун топади; акс ҳолда, ҳозирги ҳарбий сиёсат яна давом этади.

27 октябрдаги овоз бериш оддий ижтимоий ёки иқтисодий дастурлар танлови эмас, балки Исроилнинг тўхтовсиз урушлар ва халқаро изоляция йўлида қолиш-қолмаслигини ҳал қилувчи сиёсий жанг бўлади.