Қарор қабул қилишда қийналяпсизми? 4 савол фикрингизни тиниқлаштиради

Ишни алмаштириш, муносабатни давом эттириш, янги бизнес бошлаш ёки катта харид қилиш — баъзан инсон бир қарор устида кунлаб ўйлайди, аммо барибир аниқ хулосага келолмайди. Чунки мия кўпинча фақат «қилсам нима бўлади?» деган битта сценарийга ёпишиб олади.

Шундай пайтда психология ва коучинг амалиётида кўп ишлатиладиган «Декарт квадрати» усули қарорни тўрт томондан кўриб чиқишга ёрдам беради. У 100 фоиз хатосиз қарорни кафолатламайди, аммо ҳиссиётдан бир қадам чекиниб, фойда, йўқотиш ва бой берилаётган имкониятларни бир вақтнинг ўзида кўриш имконини беради.

Нега оддий «ҳа ёки йўқ» етарли бўлмайди?

Қарор олдидан инсон одатда икки нарсани ўйлайди:

• «Қилсам нима бўлади?»

• «Қилмасам нима бўлади?»

Аммо муаммо шундаки, ҳар бир қарорнинг кўринмайдиган томонлари ҳам бор.

Янги ишга ўтсангиз, фақат каттароқ маош олишингиз эмас, балки нимадан воз кечишингиз ҳам муҳим. Қолсангиз эса фақат хавфсизликни сақлаб қолишингиз эмас, қандай имкониятни бой беришингизни ҳам ҳисобга олиш керак.

Декарт квадрати айнан шу «кўринмайдиган» қисмларни очишга ҳаракат қилади.

1. Агар бу содир бўлса, нима бўлади?

Биринчи савол энг оддий:

«Агар мен бу қарорни қабул қилсам, нимани қўлга киритаман?»

Масалан, янги ишга ўтиш ҳақида ўйлаяпсиз.

Жавоблар шундай бўлиши мумкин:

• маош ошади;

• янги тажриба орттираман;

• яхши жамоага тушишим мумкин;

• касбий ўсиш тезлашади;

• янги имкониятлар пайдо бўлади.

Бу квадратнинг ижобий натижалар қисми.

Муҳими, умумий «яхши бўлади» деб ёзмасдан, аниқ натижаларни санаб чиқиш.

2. Агар бу содир бўлмаса, нима бўлади?

Иккинчи савол кўпчилик эътиборсиз қолдирадиган нуқтани очади:

«Агар ҳеч нарсани ўзгартирмасам, нималарни сақлаб қоламан?»

Ўша иш мисолида:

• таниш муҳит қолади,

• барқарорлик сақланади,

• янги жойга мослашиш стресси бўлмайди,

• жамоа ва раҳбарни алмаштиришга тўғри келмайди.

Бу савол ўзгармасликнинг ҳам маълум фойдаси борлигини кўрсатади.

Баъзан инсон «кетиш» вариантини идеаллаштириб, ҳозирги ҳолатнинг афзалликларини бутунлай унутиб қўяди.

3. Агар бу содир бўлса, нима бўлмайди?

Мана шу савол техникадаги энг қизиқ нуқталардан бири.

«Қарорни қабул қилсам, нимадан маҳрум бўламан?»

Янги ишга ўтсангиз:

• эски жамоадан кетишингиз мумкин,

• уйга яқин иш жойини йўқотасиз,

• бўш вақт камайиши мумкин,

• янги масъулият пайдо бўлади,

• аввалги қулайликлар қолмайди.

Ҳар қандай «ҳа» ичида маълум бир «йўқ» ҳам яширинган.

Катта қарорнинг ҳақиқий нархини айнан шу савол кўрсатиши мумкин.

4. Агар бу содир бўлмаса, нима бўлмайди?

Энг мураккаб савол охирида келади:

«Агар қарорни қабул қилмасам, нималарга эриша олмайман?»

Яъни ҳеч нарса қилмасликнинг нархи қанча?

Ишни алмаштирмасангиз:

• балки даромадингиз ошмайди,

• янги тажриба олмайсиз,

• муҳим танишувларни бой берасиз,

• касбий ўсиш секинлашади.

Шу савол инсонга «қолиш ҳам қарор» эканини эслатади.

Ҳеч нарса қилмаслик нейтрал вариант эмас. Унинг ҳам оқибати бор.

Масалан, муносабатларда қандай ишлайди?

Фараз қилинг, инсон «бу муносабатни давом эттираманми ёки тугатаманми?» деб ўйлаяпти.

У тўрт қисмни шундай тўлдириши мумкин:

• Агар давом эттирсам, нима бўлади?
  Яқин инсон қолади, муносабатни яхшилаш имконияти бўлади.

• Агар давом эттирмасам, нима бўлади?
  Доимий жанжалдан чиқаман, кўпроқ хотиржамлик пайдо бўлиши мумкин.

• Агар давом эттирсам, нима бўлмайди?
  Янги муносабат ёки янги ҳаёт учун имконият камаяди.

• Агар давом эттирмасам, нима бўлмайди?
  Бу муносабатнинг яхшиланиши мумкинлигини синаб кўрмайман.

Шунда қарор «севаман ёки севмайман» деган битта ҳисдан кўра кенгроқ манзарага айланади.

Нега жавобларни ёзиб чиқиш муҳим?

Ҳаммасини мияда айлантириш билан қоғозга ёзиш бир хил эмас.

Фикр қоғозга тушганда:

• такрорланаётган сабаблар кўринади,

• эмоция билан фактни ажратиш осонлашади,

• қайси хавф ҳақиқий, қайсиси тасаввур эканини кўриш мумкин.

Айниқса ҳар бир саволга камида 5–7 та жавоб ёзишга ҳаракат қилиш фойдали. Биринчи жавоблар одатда энг очевид бўлади, кейинги жавобларда эса яширин хавотир ва ҳақиқий эҳтиёжлар чиқиши мумкин.

Бир хато: «энг кўп плюс чиққан вариант тўғри»

Декарт квадратини математик формула сифатида қабул қилиш керак эмас.

Бир томонда 7 та плюс, иккинчи томонда 5 та плюс чиққан бўлса, бу автоматик равишда биринчи вариантни танлаш керак дегани эмас.

Чунки ҳар бир омилнинг оғирлиги ҳар хил.

Масалан, «маош 20 фоиз ошади» билан «оиламдан бошқа шаҳарга кўчишим керак» бир хил аҳамиятга эга бўлмаслиги мумкин.

Шунинг учун жавобларни ёзгандан кейин яна бир савол қўшинг:

«Қайси омил мен учун энг муҳим?»

Қарорни ҳиссиётсиз қабул қилиш шарт эмас

Техника ҳиссиётни йўқ қилиш учун эмас.

Интуиция, қўрқув, хоҳиш ва ички қаршилик ҳам маълумот беради. Аммо уларни факт билан бир қаторда текшириб кўриш фойдали.

Масалан:

«Мен қўрқяпман» — факт.

Аммо:

«Қўрқяпман, демак бу қарор ёмон» — аллақачон хулоса.

Иккаласини адаштирмаслик керак.

Қачон бу усул айниқса фойдали?

Декарт квадрати одатда икки вариант ўртасида узоқ вақт қолиб кетганда яхши ишлайди.

Масалан:

• ишни алмаштириш,

• кўчиб кетиш,

• муносабат ҳақида қарор қабул қилиш,

• катта харид,

• таълим ёки бизнес бошлаш,

• муҳим таклифга «ҳа» ёки «йўқ» дейиш.

Аммо тиббий, ҳуқуқий ёки катта молиявий хавфли қарорларда бундай техника мутахассис маслаҳатининг ўрнини босмайди.

100 фоиз тўғри қарор борми?

Йўқ — келажакни тўлиқ билиб бўлмайди.

Энг пухта қарор ҳам кутилмаган натижа бериши мумкин. Шунинг учун мақсад «хато қилмайдиган қарор» топиш эмас.

Мақсад — қарор қабул қилинган пайтда мавжуд маълумот, қадрият ва эҳтимолий оқибатларни имкон қадар тўлиқ ҳисобга олиш.

Шунда кейинчалик:

«Нега буни умуман ўйламадим?»

деган афсус эҳтимоли камаяди.

Энг қисқа формула

Катта қарор олдидан қоғозни тўрт қисмга бўлинг ва шуларни ёзинг:

• Қилсам — нима оламан?

• Қилмасам — нимани сақлайман?

• Қилсам — нимани йўқотаман?

• Қилмасам — нимани бой бераман?

Кейин жавобларни ўқиб, қайси натижа сиз учун ҳақиқатан муҳимлигини белгиланг.

Баъзан инсонга тўғри қарорни кимдир айтиб бериши шарт эмас. Унга фақат вазиятни тўрт томондан кўриш етишмайди.

Фикрингизни изоҳда қолдиринг ва мақолани танишларингизга Telegram ёки бошқа ижтимоий тармоқлар орқали улашинг.