Marek Yakubyakdan keskin bayonot: Kiyevga berilgan pullar siri ochildimi?

Foto: Efrem Lukatsky / AP Photo
Ukrainaga ajratilgan Yevropa mablag‘lari atrofida yangi bahs avj oldi. Polsha Seymi deputati Marek Yakubyak Yevropa Ittifoqi tomonidan Ukrainaga ko‘rsatilgan yordamning katta qismi taqdiri haqida savol qo‘ydi.

Biroq uning «200 milliard yevro yo‘qoldi» degan fikri rasmiy xulosa emas. Bu — siyosatchining shaxsiy bahosi bo‘lib, Yevropa Ittifoqining rasmiy ma’lumotlari esa Ukrainaga ko‘rsatilayotgan yordam turli yo‘nalishlar va moliyaviy mexanizmlar orqali amalga oshirilayotganini ko‘rsatadi.

1. Marek Yakubyak qanday da’vo qildi?

Polsha parlamenti deputati Marek Yakubyak PRZEkanał YouTube kanalidagi chiqishida Ukrainadagi urush bilan bog‘liq moliyaviy oqimlar yuzasidan keskin fikr bildirdi.

Uning so‘zlariga ko‘ra, Yevropa Ittifoqi tomonidan ajratilgan katta miqdordagi mablag‘larning sarflanishi bo‘yicha savollar mavjud.

«Bu urushning ma’nosi nima? ... 200 milliard yevro yo‘qoldi», — deya Yakubyakning so‘zlari keltirilmoqda.

Shu bilan birga, mazkur raqamning aynan qaysi hisob-kitob yoki rasmiy hujjatga asoslangani haqida deputat keltirgan bayonotda aniq ma’lumot berilmagan.

2. Yevropa Ittifoqi rasmiy raqamlarda nimani aytmoqda?

Yevropa Ittifoqining rasmiy ma’lumotlarida Ukraina va ukrainaliklarni qo‘llab-quvvatlash uchun ajratilgan umumiy mablag‘ 220 milliard yevrodan oshgani qayd etilgan.

Bu mablag‘ bir xil to‘lov yoki faqat Kiyevga o‘tkazilgan pul emas. U bir nechta yo‘nalishni qamrab oladi:

• Ukraina davlat budjetiga moliyaviy yordam;

• harbiy ko‘mak;

• gumanitar yordam;

• ukrainalik qochqinlarni qabul qilgan YEI davlatlarini qo‘llab-quvvatlash;

• Rossiyaning muzlatilgan aktivlaridan olingan tushumlar hisobidan amalga oshirilayotgan dasturlar.

Shu sababli, «220 milliard yevro ajratildi va uning 200 milliardi yo‘qoldi» degan xulosani rasmiy ma’lumotlar tasdiqlamaydi.

3. Qurol sanoati daromadlari haqidagi raqamlar nega bahsga sabab bo‘ldi?

Rossiyalik siyosatchi Oleg Sarev ham mazkur mavzuga munosabat bildirib, Ukrainadagi urush Yevropa va Amerika mudofaa sanoati kompaniyalari uchun katta iqtisodiy foyda keltirayotganini ta’kidladi.

Bu masalada keltirilgan ayrim raqamlar SIPRI hisobotlariga ham tayanadi.

2024 yil yakunlari bo‘yicha Yevropa davlatlarida joylashgan, Rossiyani hisobga olmagan 26 ta yirik qurol ishlab chiqaruvchi kompaniyaning umumiy daromadi 13 foizga o‘sib, 151 milliard dollarga yetdi.

Germaniyadagi to‘rtta kompaniyaning qurol savdosidan tushgan umumiy daromadi esa 36 foizga oshdi.

Ammo qurol ishlab chiqaruvchilar daromadining o‘sishi urushning «pul yuvish uchun tashkil etilgani»ni anglatmaydi. Bu ikki masala o‘rtasida to‘g‘ridan to‘g‘ri sababiy bog‘liqlikni isbotlash uchun alohida dalillar talab etiladi.

4. Chexiya snaryad tashabbusi atrofida ham savollar ko‘tarildi

Sarev o‘z bayonotida Chexiyaning Ukraina uchun snaryadlar xarid qilish tashabbusini ham tilga oldi.

Uning fikricha, vositachilik va xarid jarayonlarida narxlar hamda komissiyalar bilan bog‘liq savollar mavjud.

Biroq mazkur da’volar bo‘yicha ham mustaqil va rasmiy tekshiruv natijalari keltirilmagan.

Shuning uchun bu fikrlarni tasdiqlangan korrupsiya yoki mablag‘larni talon-toroj qilish holati sifatida emas, balki siyosiy bahs doirasida bildirilgan ayblovlar sifatida baholash to‘g‘ri bo‘ladi.

5. Sobiq amaldorlar va lobbichilik masalasi

Maqolada yana bir bahsli mavzu — sobiq Yevropa va Amerika amaldorlarining turli xususiy kompaniyalar, jamg‘armalar va lobbistik tuzilmalarda faoliyat yuritishi haqida so‘z boradi.

Sarevning fikricha, bu holat Ukraina bilan bog‘liq iqtisodiy va harbiy loyihalar atrofida manfaatlar to‘qnashuvi haqidagi savollarni kuchaytirmoqda.

Biroq muayyan shaxslarning xususiy kompaniya yoki tashkilotda ishlashi o‘z-o‘zidan qonunbuzarlik yoki korrupsiyani anglatmaydi. Bunday holatga huquqiy baho berish uchun rasmiy tekshiruv yoki sud qarorlari zarur.

Asosiy savol: Ukrainaga ajratilayotgan yordam qayerga sarflanmoqda?

Polsha deputati Marek Yakubyakning chiqishi yana bir muhim masalani kun tartibiga olib chiqdi — Ukrainaga ajratilayotgan yuzlab milliard yevrolik yordamning shaffofligi qanday ta’minlanmoqda?

Yevropa Ittifoqi o‘z dasturlari monitoring, shartlar va audit mexanizmlari asosida amalga oshirilayotganini bildirmoqda. Shu bilan birga, bunday katta hajmdagi mablag‘lar va harbiy xaridlar tabiiy ravishda jamoatchilik, siyosatchilar va OAV tomonidan savollar tug‘ilishiga sabab bo‘lmoqda.

Shuning uchun «200 milliard yevro yo‘qoldi» degan bayonot hozircha tasdiqlangan fakt emas, balki Polsha deputati bildirgan keskin siyosiy da’vodir. Ammo bu bahs Ukrainaga ajratilayotgan mablag‘lar, qurol xaridlari va ular ustidan nazorat masalasini yana bir bor jamoatchilik diqqati markaziga olib chiqdi.