13 sentyabr: tarixda bugun sodir bo‘lgan eng qiziq voqealar

Bugun — 13 sentyabr, yakshanba. Taqvimdagi oddiy kundek ko‘ringan bu sana tarixda bir-biridan keskin farq qiluvchi voqealarga boy. Bir tomonda shokoladga bag‘ishlangan xalqaro sana bo‘lsa, boshqa tomonda kriminalistika tarixidagi muhim burilish, dunyo harorati bilan bog‘liq mashhur rekord va siyosiy tarixda iz qoldirgan shaxsning hokimiyatga kelishi qayd etilgan.

13 sentyabr, shuningdek, O‘zbekiston madaniyati va jahon futboli uchun ham alohida ahamiyatga ega.

13 sentyabr — Xalqaro shokolad kuni

Bugun Xalqaro shokolad kuni sifatida nishonlanadi. Ushbu sana shokolad ishlab chiqarish sanoatining mashhur namoyandalaridan biri Milton Xershining tug‘ilgan kuniga to‘g‘ri keladi. U 1857 yil 13 sentyabrda tug‘ilgan.

Qizig‘i, 13 sentyabr 7 iyul kuni nishonlanadigan Jahon shokolad kunidan farq qiladi. Ya’ni taqvimda shokoladga bag‘ishlangan bir nechta alohida sanalar mavjud.

Shokoladning tarixi esa bir necha ming yillarga borib taqaladi. Qadimgi Mesoamerika xalqlari kakaoni ichimlik sifatida iste’mol qilgan bo‘lsa, keyinchalik u Yevropa orqali butun dunyoga tarqalib, bugungi mashhur shirinlikka aylangan.

1902 yil — Barmoq izlari jinoyatni fosh etishda muhim dalilga aylandi

1902 yil 13 sentyabr kriminalistika tarixida muhim kunlardan biri sifatida qayd etilgan.

Buyuk Britaniyada jinoyat joyida qoldirilgan barmoq izlaridan sudda dalil sifatida foydalanish bilan bog‘liq dastlabki mashhur ish shu sanada ko‘rilgan. Londondagi Old-Beyli sudida barmoq izlari asosida ayblovni tasdiqlashda yangi kriminalistik yondashuv qo‘llanilgan.

Bu voqea keyinchalik barmoq izlarining shaxsni aniqlash va jinoyatlarni tergov qilishdagi ahamiyatini oshirishga xizmat qilgan.

Bugun esa daktiloskopiya kriminalistikada keng qo‘llaniladigan usullardan biri hisoblanadi.

1922 yil — Liviyadagi «57,7 daraja» voqeasi

1922 yil 13 sentyabrda Liviyaning El-Aziziya hududida juda yuqori — taxminan 58°C harorat qayd etilgan.

Uzoq yillar davomida ushbu ko‘rsatkich Yer yuzida qayd etilgan eng yuqori harorat sifatida tan olingan. Biroq keyinchalik Jahon meteorologiya tashkiloti maxsus tekshiruv o‘tkazib, o‘lchovda jiddiy xatolar bo‘lganini aniqlagan va mazkur rekordni bekor qilgan.

Shuning uchun bugungi kunda 57,7–58°C ko‘rsatkichini amaldagi rasmiy jahon rekordi deb atash to‘g‘ri emas.

Shunga qaramay, 13 sentyabr sanasi ushbu tarixiy ob-havo voqeasi bilan bog‘liq bo‘lib qolgan.

1953 yil — Xrushchyov SSSR rahbariyatida birinchi o‘ringa chiqdi

1953 yil 13 sentyabrda Nikita Xrushchyov Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasi Markaziy qo‘mitasining birinchi kotibi etib saylangan.

Xrushchyov 1964 yilgacha partiya rahbari bo‘lib, SSSR tarixida muhim va bahsli davrni boshqardi. Uning davrida Stalin shaxsiga sig‘inishni tanqid qilish va «destalinizatsiya» siyosati boshlangan.

Shu tariqa 13 sentyabr Sovet Ittifoqi siyosiy tarixida ham burilish nuqtalaridan biri bo‘lib qolgan.

1989 yil — Alisher Navoiy nomidagi Davlat mukofoti ta’sis etildi

1989 yilda O‘zbekistonda buyuk mutafakkir va shoir Alisher Navoiy nomi bilan bog‘liq davlat mukofoti ta’sis etildi.

Mazkur mukofot adabiyot, san’at va madaniyat sohalaridagi ijodiy mehnatni rag‘batlantirishga qaratilgan muhim davlat mukofotlaridan biri sifatida shakllangan.

Alisher Navoiy nomi bilan atalishi esa o‘zbek adabiyoti va milliy ma’naviy merosining jamiyat hayotidagi o‘rnini yana bir bor namoyon etadi.

1989 yil — Tomas Myuller dunyoga keldi

1989 yil 13 sentyabrda Germaniya futboli tarixida o‘ziga xos uslubi bilan tanilgan Tomas Myuller tavallud topgan.

Myuller Germaniya terma jamoasi tarkibida 2014 yilgi jahon chempioni bo‘lgan. U ko‘p yillar davomida «Bavariya» safida ham yuqori darajada to‘p surib, klub tarixidagi eng sovrindor futbolchilardan biriga aylangan.

Futbolda uning o‘ziga xos harakatlanishi va maydondagi pozitsiya tanlashi tufayli «Raumdeuter» — «maydondagi bo‘shliqlarni topuvchi» laqabi bilan atashadi.

Myuller 13 sentyabr kuni 37 yoshni qarshi olmoqda.

13 sentyabr — bir sanada turli davrlar tutashadi

Shunday qilib, bugungi sana bir vaqtning o‘zida shokolad tarixi, kriminalistika, iqlim va ob-havo kuzatuvlari, Sovet Ittifoqi siyosati, O‘zbekiston madaniyati hamda jahon futboli bilan bog‘liq voqealarni birlashtiradi.

Ayniqsa, 1922 yildagi Liviya harorati haqidagi voqea tarixiy rekordlarning ham vaqt o‘tishi bilan qayta ko‘rib chiqilishi mumkinligini ko‘rsatsa, 1902 yildagi barmoq izlari bilan bog‘liq ish kriminalistika taraqqiyotida yangi davr boshlanganini anglatadi.

13 sentyabr shu ma’noda oddiy taqvim sanasi emas — u tarixning turli sohalarida qoldirilgan izlar birlashadigan kundir.