Grenlandiya haqidagi yolg‘on fosh bo‘ldi: Tramp va Daniya o‘rtasidagi kelishuv sirlari ochildi

AQSH Prezidenti Donald Trampning Arktika markazidagi strategik orol — Grenlandiya atrofida erishgan «tarixiy» xavfsizlik bitimi haqidagi bayonotlari xalqaro miqyosda katta siyosiy mojaro va bahslarga sabab bo‘ldi. Tramp o‘z chiqishlarida AQSH Daniya va Grenlandiya ma’muriyati bilan tuzilgan yangi kelishuv orqali orol xavfsizligi ustidan «doimiy va to‘liq nazorat»ni qo‘lga kiritganini e’lon qilgan edi. Biroq nufuzli The New York Times nashri muzokaralarga yaqin manbalar va harbiy mutasaddilarga tayangan holda sensatsion surishtiruvni e’lon qildi: Amerika yetakchisi yangi hujjat taqdim etadigan vakolatlar ko‘lamini haddan tashqari bo‘rttirib ko‘rsatgan.

Haqiqatda esa AQSH harbiylari orolda o‘z nazoratini o‘rnatmaydi, balki Daniya hamda Grenlandiya mudofaa kuchlari bilan teng huquqli hamkorlikda harakat qiladi. Eng asosiysi, Daniya Bosh vaziri Mette Frederiksen kelishuv Qirollikning to‘liq suvereniteti va hududiy yaxlitligini so‘zsiz tan olishini alohida ta’kidladi — bu esa Trampning Grenlandiyaga to‘liq egalik qilish bo‘yicha ko‘p yillik ambitsiyalari amalga oshmaganini ko‘rsatmoqda.

Xo‘sh, Oq uy rahbari nega amalda mavjud bo‘lmagan «mutlaq hukmronlik» haqida bong urdi, 1951 yilgi eski shartnoma yangi kelishuvdan nimasi bilan farq qiladi va Arktikadagi haqiqiy kurash kimning foydasiga hal bo‘ldi?

«To‘liq nazoratmi yoki oddiy sheriklik?»: Tomonlar bayonotidagi ochiq qarama-qarshilik

The New York Times oshkor qilgan muzokara tafsilotlari va rasmiy bayonotlar:

• Trampning shov-shuvli da’vosi: AQSH rahbari mazkur bitim orqali Vashington Grenlandiyada «xavfsizlik va boshqa barcha ehtiyojlar ustidan doimiy nazorat»ni kafolatlaganini e’lon qildi;

• Kopengagenning qat’iy javobi: Daniya Bosh vaziri Mette Frederiksen yangi bitim Daniya Qirolligining suvereniteti va hududiy daxlsizligini to‘liq saqlab qolishini va tasdiqlashini bildirdi;

• Harbiylarning tan olishi: Pentagon vakili kelishuv doirasida AQSH kuchlari mahalliy tuzilmalar ustidan boshqaruv o‘rnatmasligini, balki Daniya va orol rasmiylari bilan hamkor sifatida ishlashini ma’lum qildi;

• Psixologik mag‘lubiyat: Yil boshida Tramp orolga egalik qilish u uchun «psixologik jihatdan muhim» ekanini va undan kamiga rozi bo‘lmasligini aytgan bo‘lsa-da, amalda faqat sheriklik shartnomasi bilan cheklanishga majbur bo‘ldi.

«Raqiblar uchun yopiq hudud va 1951 yilgi bazalar»: Yangi kelishuv aslida nima beradi?

Oq uy ma’muriyati va Arktika xavfsizligi bo‘yicha haqiqiy faktlar:

• Xitoy va Rossiyaga qarshi qalqon: Kelishuvning bosh yutug‘i shundaki, AQSHning yozma roziligisiz hech bir raqib davlat Grenlandiyada harbiy baza qura olmaydi, kontingent joylashtira olmaydi va muhim infratuzilmaga sarmoya kirita olmaydi;

• NATO hududining tabiiy himoyasi: Harbiy ekspertlarning qayd etishicha, Grenlandiya allaqachon NATO hududi bo‘lgani sababli, alyansga kirmaydigan biror-bir begona davlatning u yerda baza qurish ehtimoli shundoq ham deyarli nolga teng edi;

• 1951 yilgi muddatsiz huquq: AQSH va Daniya o‘rtasida 1951 yilda imzolangan avvalgi shartnomaning o‘ziyoq muddatsiz bo‘lib, Vashingtonga orolda keng ko‘lamli harbiy obyektlar va radarlarni cheklovsiz saqlash imkonini berib kelgan;

• Harbiy ishtirokning kengayishi: Yangi hujjat faqatgina AQSH harbiylarining oroldagi soni va infratuzilmasini ma’lum darajada oshirishga rasmiy ruxsat beradi.

Geosiyosiy tahlil: Ekspertlar Trampning siyosiy yurishi haqida

Xalqaro xavfsizlik bo‘yicha tahlilchilar va diplomatlarning baholari:

• Saylovoldi piari: Tahlilchilar fikricha, Tramp oddiy mudofaa hamkorligini kengaytirish to‘g‘risidagi hujjatni jamoatchilikka «butun Grenlandiyani qo‘lga kiritish» sifatida taqdim etib, o‘zi uchun katta siyosiy ochko to‘plashga uringan;

• Daniyaning diplomatik matonati: Yevropa davlati o‘z hududini to‘g‘ridan to‘g‘ri sotish yoki to‘liq taslim qilish talabiga qat’iy rad javobini berib, o‘z milliy suverenitetini saqlab qolishga muvaffaq bo‘ldi;

• Arktika uchun global poyga: Muzliklar erishi va Shimoliy dengiz yo‘li ochilishi fonida Grenlandiya AQSH, Xitoy va Rossiya o‘rtasidagi eng qaynoq strategik platsdarm bo‘lib qolaveradi.

The New York Times surishtiruvi Donald Trampning balandparvoz bayonotlari ortida Arktikani to‘liq egallash rejasi emas, balki Daniya suvereniteti bilan hisoblashishga majbur bo‘lgan pragmatik murosa yotibdi degan xulosani taqdim etmoqda.

Sizningcha, Trampning Grenlandiya ustidan doimiy nazorat o‘rnatilgani haqidagi da’volari oddiy siyosiy piarmi yoki AQSH haqiqatan ham Arktika ustidan to‘liq hukmronlikka erishish yo‘lidami? Daniyaning Oq uy bosimi qarshisida o‘z suverenitetini saqlab qola olganiga qanday baho berasiz? O‘z tahliliy fikr-mulohazalaringizni izohlarda qoldiring va jahon geosiyosatidagi ushbu shov-shuvli surishtiruvni barcha yaqinlaringiz hamda siyosat ixlosmandlariga ulashing!