Erdo‘g‘on BMT minbaridan «Katta beshlik»ni veto huquqidan mahrum etishga chaqirdi

Nyu-Yorkda BMT Bosh Assambleyasining 81-sessiyasi doirasida so‘zga chiqqan Turkiya Prezidenti Rajab Toyyib Erdo‘g‘on jahon hamjamiyati va global siyosat markazlarini larzaga soluvchi bayonotlar berdi. «Anadolu» agentligining ma’lum qilishicha, Turkiya yetakchisi Rossiya va Ukraina o‘rtasidagi qonli urushni adolatli yakunlash bo‘yicha rasmiy Anqaraning qat’iy pozitsiyasini e’lon qildi: «Rossiya va Ukraina o‘rtasidagi mojaroga to‘xtaladigan bo‘lsak, biz uning Ukrainaning suvereniteti va hududiy yaxlitligi to‘liq saqlab qolingan holda tugashiga chin dildan umid qilamiz». Erdo‘g‘on Turkiya tomonlarning barchasi bilan muntazam aloqalarni davom ettirayotganini, Qora dengizda kemalar qatnovi xavfsizligini ta’minlash, oziq-ovqat inqiroziga yo‘l qo‘ymaslik va mojaroning kengroq mintaqalarga yoyilishining oldini olishga intilayotganini urg‘uladi.

Ayniqsa, Qora dengizdagi savdo kemalariga uyushtirilayotgan hujumlarni keskin qoralab, ular kim tomonidan amalga oshirilishidan qat’i nazar mutlaqo qabul qilib bo‘lmas harakat ekanini bildirdi. Biroq nutqning eng inqilobiy qismi BMT tuzilmasiga qaratildi: Erdo‘g‘on tashkilot Xavfsizlik Kengashidagi «Doimiy beshlik» — AQSH, Rossiya, Xitoy, Buyuk Britaniya va Fransiyani mutlaq «veto» huquqidan mahrum etishga, doimiy a’zolik institutini butunlay bekor qilib, barcha vakolatlarni teng huquqli Bosh Assambleyaga berishga chaqirdi.

Xo‘sh, Anqaraning Ukraina yaxlitligi bo‘yicha ushbu qat’iy talabi Kreml bilan aloqalarga qanday ta’sir ko‘rsatadi, «Dunyo beshtadan kattadir» shiori ostidagi BMT islohoti amalga oshadimi va Qora dengiz yana global don yo‘lagiga aylana oladimi?

«Hududiy yaxlitlik, Qora dengizdagi hujumlar va veto huquqini tortib olish»: Erdo‘g‘on bayonotining 5 ta asosiy nuqtasi

BMT 81-sessiyasi minbaridan yangragan eng muhim tashabbuslar:

• Ukraina suvereniteti va yaxlitligi: Turkiya prezidenti urush faqat va faqat Ukrainaning xalqaro tan olingan chegaralari va yaxlitligi saqlangan holda yakunlanishi kerakligini ochiq aytdi;

• «Katta beshlik»ni vetodan mahrum etish: Erdo‘g‘on Rossiya, AQSH, Xitoy, Buyuk Britaniya va Fransiyaning BMT Xavfsizlik Kengashidagi monopoliyasi va veto huquqini bekor qilishga chaqirdi;

• BMT Bosh Assambleyasi vakolatlarini kuchaytirish: Turkiya «doimiy a’zolik» institutidan voz kechib, qaror qabul qilish kuchini barcha davlatlar teng bo‘lgan Bosh Assambleyaga o‘tkazishni lobbi qilmoqda;

• Qora dengizdagi hujumlarga chek qo‘yish: Savdo va tijorat kemalariga uyushtirilayotgan zarbalar qoralanib, dengizda erkin va xavfsiz suzish kafolatlanishi shartligi bildirildi;

• Dunyoviy oziq-ovqat xavfsizligi: Anqara global ocharchilik xavfining oldini olish uchun dengiz yo‘llari va tinchlik muzokaralarida bosh vositachi rolini davom ettirishini tasdiqladi.

Erdo‘g‘onning tinchlik va islohot formulasi: Anqara takliflari va mavjud tizim taqqosi

Xalqaro xavfsizlik masalalari va Turkiya pozitsiyasining muhim farqlari:

Xalqaro geosiyosat va xavfsizlik ekspertizasi: Erdo‘g‘on bayonoti nimani anglatadi?

Diplomatik tahlilchilar va xalqaro munosabatlar ekspertlarining xulosalari:

• Moskvaga ochiq va prinsipial signal: Erdo‘g‘on Vladimir Putin bilan yaqin shaxsiy munosabatlarga ega bo‘lishiga qaramay, BMT minbaridan Ukraina hududiy yaxlitligini yana bir bor ochiq e’tirof etdi; bu Anqara bosib olingan yerlarning Rossiya tarkibiga qo‘shib olinishini hech qachon qonuniy deb tan olmasligining qat’iy tasdig‘idir;

• «Dunyo beshtadan kattadir» (World is bigger than 5) doktrinasi: Erdo‘g‘on yillar davomida ilgari surib kelayotgan ushbu g‘oya hozirgi geosiyosiy inqirozlar (G‘azo qirg‘ini, Ukraina fojiasi) fonida yanada kuchliroq yangramoqda; Xavfsizlik Kengashidagi 5 davlatdan biri agressor bo‘lsa yoki veto qo‘ysa, tizim falaj bo‘lib qolayotgani islohotlarning muqarrarligini isbotlamoqda;

• Qora dengiz ustidan nazorat: Rossiya va Ukraina o‘rtasida dengiz orqali kemalarga zarbalar berilishi Turkiyaning «Montryo konvensiyasi» doirasidagi mintaqaviy xavfsizligiga to‘g‘ridan to‘g‘ri xavf soladi; Erdo‘g‘onning qat’iy talabi mintaqada tijoriy kemalar xavfsizligini ta’minlash uchun Anqara dengizdagi nazoratni kuchaytirishi mumkinligidan dalolat beradi;

• Global Janub va Islom olamining yetakchisi roli: Veto huquqiga qarshi chiqish orqali Erdo‘g‘on Xavfsizlik Kengashida hech qanday ovozi bo‘lmagan musulmon davlatlari, Afrika va Lotin Amerikasi mamlakatlarining norasmiy yetakchisi va global adolat himoyachisi maqomini mustahkamlamoqda.

Rajab Toyyib Erdo‘g‘onning BMT minbaridagi ushbu tarixiy nutqi eski dunyo boshqaruv tizimi o‘z muddatini o‘tab bo‘lgani va tinchlik faqat adolatli yangi tartibot bilangina kelishi mumkinligini ko‘rsatdi.

Sizningcha, BMT Xavfsizlik Kengashining «Katta beshligi» o‘z veto huquqidan voz kechishi va tashkilot tizimini tubdan isloh qilishi mumkinmi? Erdo‘g‘on ta’kidlaganidek, Ukraina urushi uning hududiy yaxlitligini saqlab qolgan holda tinchlik bilan tugashiga ishonasizmi? Shaxsiy fikr-mulohazalaringizni izohlarda qoldiring va jahon siyosatini o‘zgartirishga qaratilgan ushbu strategik tahlilni barcha do‘stlaringiz bilan baham ko‘ring!