"BMT o‘z kuchini yo‘qotmoqda": To‘qayev Xavfsizlik Kengashini tubdan isloh qilishga chaqirdi

Dunyoda geosiyosiy qarama-qarshiliklar, urushlar va yadroviy xavf-xatarlar misli ko‘rilmagan darajada avj olgan bir pallada global xavfsizlik tizimining asosiy poydevori bo‘lgan Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) faoliyatiga nisbatan xalqaro minbarlardan jiddiy va keskin chaqiriqlar yangramoqda. Hindistonning Nyu-Dehli shahrida bo‘lib o‘tgan BRIKS sammitining «autrich» formatidagi yig‘ilishida nutq so‘zlagan Qozog‘iston Prezidenti Qosim-Jo‘mart To‘qayev BMTning samarasiz tuzilmaga aylanib borayotganini ochiq tan oldi. Uning ta’kidlashicha, davlatlar o‘rtasidagi o‘zaro ishonchning keskin pasayishi va xalqaro xavfsizlik arxitekturasining yemirilishi dunyoni yangi qurollanish poygasi va halokatli yadroviy xatolar yoqasiga olib keldi.

Shunga qaramay, BMTni muqobilsiz universal maydon deb atagan Qozog‘iston yetakchisi tashkilot Xavfsizlik Kengashini shoshilinch ravishda tubdan isloh qilish, unda Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasi davlatlariga munosib o‘rin berish hamda «o‘rta kuchlar» ovozini kuchaytirish zarurligini qat’iy ilgari surdi. Xo‘sh, To‘qayev nima uchun yadroviy davlatlar muloqotini talab qilmoqda, Xavfsizlik Kengashidagi veto va monopoliya qanday o‘zgarishi kerak hamda Ostonaning muvozanatli diplomatiyasi dunyoni yangi urushlardan qanday asrashi mumkin?

«Ishonch pasaydi va qurollanish poygasi xavfi ortdi»: To‘qayevning ochiq tashxisi

Qozog‘iston Prezidenti Nyu-Dehli sammitidagi nutqida global beqarorlikning asl sabablarini bayon qildi:

• Iqtisodiyotdan ustun tinchlik: «Tinchlik va strategik barqarorlik iqtisodiy va barqaror rivojlanish uchun zarur shartdir. Biroq gap nafaqat iqtisodiyotda ketmoqda. Diplomatiya va siyosiy muloqot orqali mintaqaviy taranglikdan uzoq muddatli barqarorlikka o‘tish ustuvor vazifaga aylanishi kerak», — dedi To‘qayev;

• Xavfsizlik tizimining yemirilishi: Davomli mojarolar yangi qurollanish poygasi, strategik adashishlar va halokatli qarorlar xavfini keskin oshirib yubordi;

• Yadroviy davlatlar muloqotiga chaqiriq: To‘qayev yangi texnologiyalar bilan bog‘liq yadroviy xatarlarni kamaytirish maqsadida yadroviy derjavalar o‘rtasida yuqori darajadagi to‘g‘ridan to‘g‘ri muloqot o‘rnatish o‘ta zarurligini ta’kidladi;

• Samarasiz BMT va ishonch inqirozi: Prezident davlatlar orasidagi o‘zaro ishonch susaygani bois BMT o‘z vazifasini to‘liq bajara olmayotganini ta’kidladi, ammo uning o‘rnini bosuvchi boshqa universal platforma yo‘qligini qayd etdi.

Xavfsizlik Kengashini isloh qilish: Adolatli vakolat va yangi qit’alar ovozi

Ostona yetakchisi BMT tuzilmasini zamon talablariga moslashtirish bo‘yicha aniq takliflarni bildirdi:

• Konfliktlarni oldini olish kuchi: Islohot tashkilotning mojarolarni oldindan bartaraf etish va jamoaviy, qonuniy qarorlar qabul qilish salohiyatini oshirishi shart;

• Tanlab olinmagan Ustav: «BMT Ustaviga tanlab emas, balki barcha davlatlar tomonidan izchil va teng amal qilinishi lozim», — deya ta’kidladi davlat rahbari;

• Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasi vakilligi: Xavfsizlik Kengashining hozirgi tarkibi zamonaviy geosiyosiy voqelikni aks ettirmaydi. Shu sababli Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasi davlatlarining ushbu kengashdagi adolatli vakolati ta’minlanishi shart;

• «O‘rta davlatlar»ning hal qiluvchi ovozi: Global qarorlar qabul qilishda rivojlanayotgan o‘rta davlatlar katta ovozga ega bo‘lishi kerak, chunki ular geosiyosiy ziddiyatlarni yumshatish va muloqot ko‘prigini qurishga qodir.

BRIKS va BMT uyg‘unligi: Ostonaning muvozanatli siyosati

Qozog‘iston xalqaro maydonda o‘zgarmas neytral va ko‘ptomonlama tamoyillarni ilgari surmoqda:

• BRIKSning o‘rni: Ostona BRIKSni BMTning markaziy rolini to‘ldiruvchi va ko‘ptomonlama aloqalarni mustahkamlovchi nufuzli hamkorlik maydoni sifatida ko‘radi;

• Murakkab masalalarda umumiy nuqtalar: Qozog‘iston tashqi siyosatining o‘zgarmas qoidasi — har qanday chigal va ziddiyatli vaziyatda tomonlarni yaqinlashtiruvchi murosa nuqtalarini izlashdir;

• Uzoq yillik kun tartibi: BMT va Xavfsizlik Kengashini isloh qilish masalasi xalqaro kun tartibida ko‘p yillardan buyon turibdi va Markaziy Osiyo davlatlari ham bu borada faol pozitsiyani egallab kelmoqda.

Qosim-Jo‘mart To‘qayevning Nyu-Dehlidagi chiqishi dunyo boshqaruvi tor doiradagi qudratli davlatlar monopoliyasidan chiqib, yanada adolatli va ko‘p qutbli tizimga aylanishi kerakligini yana bir bor isbotladi.

Sizningcha, BMT Xavfsizlik Kengashining tubdan isloh qilinishi dunyodagi qonli urushlar va yadroviy tahdidlarni to‘xtata oladimi? Osiyo va Afrikaning yirik davlatlariga doimiy a’zolik maqomi berilishi xalqaro munosabatlarda haqiqiy adolatni ta’minlay oladimi? O‘z fikr-mulohazalaringizni izohlarda qoldiring va global siyosatdagi ushbu nihoyatda muhim tahlilni barcha yaqinlaringiz hamda xalqaro mavzularga qiziquvchi do‘stlaringizga ulashing!