Betelgeyle yulduzida 7 yildan buyon yoʻqolmayotgan issiq dogʻ topildi

Astronomlar ALMA radioteleskoplar majmuasi yordamida Qizil gigant Betelgeyle yuzasida favqulodda noodatiy va uzoq saqlanib turuvchi hududlarni aniqlashdi. Yerimizdan taxminan 724 yorugʻlik yili uzoqlikda joylashgan ushbu ulkan osmon yoritqichini oʻrganish jarayonida uning atmosferasi bir tekis emasligi va radiusida oʻzgarishlar borligi maʼlum boʻldi. Mazkur ilmiy kuzatishlar fazodagi eng sirli yulduzlardan birining ichki jarayonlarini yanada chuqurroq tushunish imkonini beradi. Bu haqda Ixbt.com xabar beradi.

Noodatiy issiq hudud siri

ixbt.com maʼlumotiga koʻra, tadqiqot 2023-yil avgust oyida millimetrli diapazonda amalga oshirilgan. Betelgeyle yulduzining oʻrtacha fotosfera harorati taxminan 2300 Kelvinni tashkil etadi. Biroq uning shimoli-sharqiy qismida atrofidagi yuzadan naq 800 Kelvinga issiqroq boʻlgan hudud topildi. Ushbu topilmaning oʻrni va yorqinligi olimlar tomonidan 2015-yilda qayd etilgan issiq dogʻ bilan deyarli bir xil ekani aniqlandi.

Odatda qizil supergigant atmosferasidagi moddalarning aralashish jarayonlari sirtni ancha qisqa vaqt ichida oʻzgartirib yuboradi. Shu boisdan ham mazkur issiq dogʻning kamida 7 yil davomida yoʻqolmagani ilm-fan uchun muhim topilma boʻldi. Bu holat yulduz sirtida favqulodda uzoq yashovchi barqaror tuzilmalar mavjudligidan dalolat beradi.

Yulduz radiusi va konveksiya jarayonlari

Yangi olingan suratlar qizil supergigant atmosferasining yaqqol bir jinsli emasligini koʻrsatdi. Xususan, mutaxassislar yulduzning koʻrinadigan radiusi sektori boʻylab ±6 foizgacha boʻlgan oʻziga xos «qavariqliklar» va toʻlqinsimon oʻzgarishlarni qayd etishdi. Ushbu tuzilmalarning shakli ham 2015-yildagi kuzatishlarga nisbatan oʻzgargani aniqlandi.

Astronomlarning fikricha, kuzatilayotgan bunday oʻziga xos xususiyatlar kuchli konveksiya jarayonlari bilan bevosita bogʻliq. Betelgeyle tubidan koʻtarilayotgan issiq gaz oqimlari atmosferada zarba toʻlqinlarini hosil qiladi. Shuningdek, bu jarayonlar uglerod oksidi va kremniy monoksidi kabi turli molekulalarning paydo boʻlishiga zamin yaratadi.

Supernova va kelajakdagi evolyutsiya

Mazkur murakkab jarayonlar yulduzning modda yoʻqotishi bilan ham bogʻliq boʻlishi mumkin, chunki qizil supergigant asta-sekin oʻzining tashqi qatlamlarini atrofidagi fazoga otib chiqarmoqda. Massasi va hajmi jihatidan Quyoshdan sezilarli darajada ulkan boʻlgan Betelgeyle kelgusida oʻz evolyutsiyasini supernova portlashi bilan yakunlaydi.

Hozircha bu ulkan portlash qachon roʻy berishi aniq emas. Biroq yulduzning bir jinsli boʻlmagan sirti hamda uning atmosferasidagi oʻzgarishlarni oʻrganish massiv yulduzlar hayotining eng soʻnggi bosqichidan oldin kechadigan murakkab jarayonlarni yaxshiroq tushunishga xizmat qiladi.