Гренландия ҳақидаги ёлғон фош бўлди: Трамп ва Дания ўртасидаги келишув сирлари очилди

АҚШ Президенти Дональд Трампнинг Арктика марказидаги стратегик орол — Гренландия атрофида эришган «тарихий» хавфсизлик битими ҳақидаги баёнотлари халқаро миқёсда катта сиёсий можаро ва баҳсларга сабаб бўлди. Трамп ўз чиқишларида АҚШ Дания ва Гренландия маъмурияти билан тузилган янги келишув орқали орол хавфсизлиги устидан «доимий ва тўлиқ назорат»ни қўлга киритганини эълон қилган эди. Бироқ нуфузли The New York Times нашри музокараларга яқин манбалар ва ҳарбий мутасаддиларга таянган ҳолда сенсацион суриштирувни эълон қилди: Америка етакчиси янги ҳужжат тақдим этадиган ваколатлар кўламини ҳаддан ташқари бўрттириб кўрсатган.

Ҳақиқатда эса АҚШ ҳарбийлари оролда ўз назоратини ўрнатмайди, балки Дания ҳамда Гренландия мудофаа кучлари билан тенг ҳуқуқли ҳамкорликда ҳаракат қилади. Энг асосийси, Дания Бош вазири Метте Фредериксен келишув Қиролликнинг тўлиқ суверенитети ва ҳудудий яхлитлигини сўзсиз тан олишини алоҳида таъкидлади — бу эса Трампнинг Гренландияга тўлиқ эгалик қилиш бўйича кўп йиллик амбициялари амалга ошмаганини кўрсатмоқда.

Хўш, Оқ уй раҳбари нега амалда мавжуд бўлмаган «мутлақ ҳукмронлик» ҳақида бонг урди, 1951 йилги эски шартнома янги келишувдан нимаси билан фарқ қилади ва Арктикадаги ҳақиқий кураш кимнинг фойдасига ҳал бўлди?

«Тўлиқ назоратми ёки оддий шериклик?»: Томонлар баёнотидаги очиқ қарама-қаршилик

The New York Times ошкор қилган музокара тафсилотлари ва расмий баёнотлар:

• Трампнинг шов-шувли даъвоси: АҚШ раҳбари мазкур битим орқали Вашингтон Гренландияда «хавфсизлик ва бошқа барча эҳтиёжлар устидан доимий назорат»ни кафолатлаганини эълон қилди;

• Копенгагеннинг қатъий жавоби: Дания Бош вазири Метте Фредериксен янги битим Дания Қироллигининг суверенитети ва ҳудудий дахлсизлигини тўлиқ сақлаб қолишини ва тасдиқлашини билдирди;

• Ҳарбийларнинг тан олиши: Пентагон вакили келишув доирасида АҚШ кучлари маҳаллий тузилмалар устидан бошқарув ўрнатмаслигини, балки Дания ва орол расмийлари билан ҳамкор сифатида ишлашини маълум қилди;

• Психологик мағлубият: Йил бошида Трамп оролга эгалик қилиш у учун «психологик жиҳатдан муҳим» эканини ва ундан камига рози бўлмаслигини айтган бўлса-да, амалда фақат шериклик шартномаси билан чекланишга мажбур бўлди.

«Рақиблар учун ёпиқ ҳудуд ва 1951 йилги базалар»: Янги келишув аслида нима беради?

Оқ уй маъмурияти ва Арктика хавфсизлиги бўйича ҳақиқий фактлар:

• Хитой ва Россияга қарши қалқон: Келишувнинг бош ютуғи шундаки, АҚШнинг ёзма розилигисиз ҳеч бир рақиб давлат Гренландияда ҳарбий база қура олмайди, контингент жойлаштира олмайди ва муҳим инфратузилмага сармоя кирита олмайди;

• НАТО ҳудудининг табиий ҳимояси: Ҳарбий экспертларнинг қайд этишича, Гренландия аллақачон НАТО ҳудуди бўлгани сабабли, алянсга кирмайдиган бирор-бир бегона давлатнинг у ерда база қуриш эҳтимоли шундоқ ҳам деярли нолга тенг эди;

• 1951 йилги муддатсиз ҳуқуқ: АҚШ ва Дания ўртасида 1951 йилда имзоланган аввалги шартноманинг ўзиёқ муддатсиз бўлиб, Вашингтонга оролда кенг кўламли ҳарбий объектлар ва радарларни чекловсиз сақлаш имконини бериб келган;

• Ҳарбий иштирокнинг кенгайиши: Янги ҳужжат фақатгина АҚШ ҳарбийларининг оролдаги сони ва инфратузилмасини маълум даражада оширишга расмий рухсат беради.

Геосиёсий таҳлил: Экспертлар Трампнинг сиёсий юриши ҳақида

Халқаро хавфсизлик бўйича таҳлилчилар ва дипломатларнинг баҳолари:

• Сайловолди пиари: Таҳлилчилар фикрича, Трамп оддий мудофаа ҳамкорлигини кенгайтириш тўғрисидаги ҳужжатни жамоатчиликка «бутун Гренландияни қўлга киритиш» сифатида тақдим этиб, ўзи учун катта сиёсий очко тўплашга уринган;

• Даниянинг дипломатик матонати: Европа давлати ўз ҳудудини тўғридан-тўғри сотиш ёки тўлиқ таслим қилиш талабига қатъий рад жавобини бериб, ўз миллий суверенитетини сақлаб қолишга муваффақ бўлди;

• Арктика учун глобал пойга: Музликлар эриши ва Шимолий денгиз йўли очилиши фонида Гренландия АҚШ, Хитой ва Россия ўртасидаги энг қайноқ стратегик плацдарм бўлиб қолаверади.

The New York Times суриштируви Дональд Трампнинг баландпарвоз баёнотлари ортида Арктикани тўлиқ эгаллаш режаси эмас, балки Дания суверенитети билан ҳисоблашишга мажбур бўлган прагматик муроса ётибди деган хулосани тақдим этмоқда.

Сизнингча, Трампнинг Гренландия устидан доимий назорат ўрнатилгани ҳақидаги даъволари оддий сиёсий пиарми ёки АҚШ ҳақиқатан ҳам Арктика устидан тўлиқ ҳукмронликка эришиш йўлидами? Даниянинг Оқ уй босими қаршисида ўз суверенитетини сақлаб қола олганига қандай баҳо берасиз? Ўз таҳлилий фикр-мулоҳазаларингизни изоҳларда қолдиринг ва жаҳон геосиёсатидаги ушбу шов-шувли суриштирувни барча яқинларингиз ҳамда сиёсат ихлосмандларига улашинг!