Бетелгейле юлдузида 7 йилдан буён йўқолмаётган иссиқ доғ топилди

Астрономлар АЛМА радиотелескоплар мажмуаси ёрдамида Қизил гигант Бетелгейле юзасида фавқулодда ноодатий ва узоқ сақланиб турувчи ҳудудларни аниқлашди. Еримиздан тахминан 724 ёруғлик йили узоқликда жойлашган ушбу улкан осмон ёритқичини ўрганиш жараёнида унинг атмосфераси бир текис эмаслиги ва радиусида ўзгаришлар борлиги маълум бўлди. Мазкур илмий кузатишлар фазодаги энг сирли юлдузлардан бирининг ички жараёнларини янада чуқурроқ тушуниш имконини беради. Бу ҳақда Ixbt.com хабар беради.

Ноодатий иссиқ ҳудуд сири

ixbt.com маълумотига кўра, тадқиқот 2023-йил август ойида миллиметрли диапазонда амалга оширилган. Бетелгейле юлдузининг ўртача фотосфера ҳарорати тахминан 2300 Келвинни ташкил этади. Бироқ унинг шимоли-шарқий қисмида атрофидаги юзадан нақ 800 Келвинга иссиқроқ бўлган ҳудуд топилди. Ушбу топилманинг ўрни ва ёрқинлиги олимлар томонидан 2015-йилда қайд этилган иссиқ доғ билан деярли бир хил экани аниқланди.

Одатда қизил супергигант атмосферасидаги моддаларнинг аралашиш жараёнлари сиртни анча қисқа вақт ичида ўзгартириб юборади. Шу боисдан ҳам мазкур иссиқ доғнинг камида 7 йил давомида йўқолмагани илм-фан учун муҳим топилма бўлди. Бу ҳолат юлдуз сиртида фавқулодда узоқ яшовчи барқарор тузилмалар мавжудлигидан далолат беради.

Юлдуз радиуси ва конвекция жараёнлари

Янги олинган суратлар қизил супергигант атмосферасининг яққол бир жинсли эмаслигини кўрсатди. Хусусан, мутахассислар юлдузнинг кўринадиган радиуси сектори бўйлаб ±6 фоизгача бўлган ўзига хос «қавариқликлар» ва тўлқинсимон ўзгаришларни қайд этишди. Ушбу тузилмаларнинг шакли ҳам 2015-йилдаги кузатишларга нисбатан ўзгаргани аниқланди.

Астрономларнинг фикрича, кузатилаётган бундай ўзига хос хусусиятлар кучли конвекция жараёнлари билан бевосита боғлиқ. Бетелгейле тубидан кўтарилаётган иссиқ газ оқимлари атмосферада зарба тўлқинларини ҳосил қилади. Шунингдек, бу жараёнлар углерод оксиди ва кремний моноксиди каби турли молекулаларнинг пайдо бўлишига замин яратади.

Супернова ва келажакдаги эволюция

Мазкур мураккаб жараёнлар юлдузнинг модда йўқотиши билан ҳам боғлиқ бўлиши мумкин, чунки қизил супергигант аста-секин ўзининг ташқи қатламларини атрофидаги фазога отиб чиқармоқда. Массаси ва ҳажми жиҳатидан Қуёшдан сезиларли даражада улкан бўлган Бетелгейле келгусида ўз эволюциясини супернова портлаши билан якунлайди.

Ҳозирча бу улкан портлаш қачон рўй бериши аниқ эмас. Бироқ юлдузнинг бир жинсли бўлмаган сирти ҳамда унинг атмосферасидаги ўзгаришларни ўрганиш массив юлдузлар ҳаётининг энг сўнгги босқичидан олдин кечадиган мураккаб жараёнларни яхшироқ тушунишга хизмат қилади.