Yaqin Sharqda hal qiluvchi soatlar: Eron va AQSH Qatar orqali sulh tuzishi mumkin

Yaqin Sharqdagi keskin harbiy-siyosiy inqirozni bartaraf etish bo‘yicha ko‘p oylardan buyon kutilgan diplomatik muzokaralar hal qiluvchi pallaga kirdi. Eron Islom Respublikasi tashqi ishlar vaziri Abbos Aroqchi Tehron tomoni Qatar vositachilari bilan mintaqaviy mojaroni hal qilish va Eron shartlarini bajarish yo‘llarini batafsil muhokama qilganini ma’lum qildi. «Reuters» agentligi xabariga ko‘ra, dushanba kuni AQSH va Eron delegatsiyalari Dohada vositachi davlatlar orqali alohida-alohida yopiq muzokaralar olib borgan.

Eronning «Press TV» telekanali Aroqchining bayonotiga tayanib, rasmiy Vashingtonning javobi ertagayoq qatarlik vositachilar orqali Tehronga yetkazilishi kutilayotganini ta’kidladi. Ma’lumki, Eron neft eksportiga qo‘yilgan cheklovlar hamda dengiz blokadasini bekor qilish evaziga Hurmuz bo‘g‘ozini kemalar qatnovi uchun ochish bo‘yicha 7 kunlik reja taklif qilgan edi; garchi AQSH prezidenti Donald Tramp bu taklifni ochiqchasiga rad etgan bo‘lsa-da, Tehron yakuniy rasmiy javobni kutmoqda. Ayni vaqtda global savdoning bosh tomiri bo‘lgan Hurmuz bo‘g‘ozi orqali erkin qatnov butunlay to‘xtab qolgan.

«Qatar vositachiligi, 7 kunlik reja va Hurmuz blokadasi»: Muzokaralarning 5 ta asosiy nuqtasi

Eron va AQSH o‘rtasidagi yopiq diplomatik aloqalar bo‘yicha eng muhim rasmiy dalillar:

• Qatar orqali vositachilik va ertangi javob: Eron TIV rahbari Abbos Aroqchi AQSHning rasmiy pozitsiyasi ertaga qatarlik diplomatlar orqali topshirilishini ma’lum qildi;

• «Alohida xonalardagi muzokaralar»: «Reuters» xabariga ko‘ra, Vashington va Tehron vakillari bir stol atrofida emas, balki neytral vositachilar orqali muloqot qilmoqda;

• Hurmuz bo‘g‘ozini ochish bo‘yicha 7 kunlik reja: Eron neft eksportiga qo‘yilgan taqiqlar va dengiz blokadasi olib tashlansa, muhim bo‘g‘ozni 7 kun ichida ochishga tayyorligini bildirgan;

• Trampning rad javobi va umidning saqlanishi: Donald Tramp mazkur taklifni qabul qilmasligini aytgan bo‘lsa-da, Eron vositachilardan rasmiy hujjatlashtirilgan yakuniy javobni kutmoqda;

• Bo‘g‘oz hamon yopiq, taranglik yuqori: Iyun oyida imzolangan tinchlik memorandumi buzilgach, tomonlarning zarbalar almashinuvi ortidan Hurmuzda erkin tijoriy qatnov butunlay falaj bo‘lib turibdi.

Eron va AQSH o‘rtasidagi Hurmuz inqirozi va muzokaralar tasnifi

Tomonlarning talablari, mojaro ildizlari va hozirgi holat jadvali:

Geosiyosat va harbiy ekspertiza: Nega Hurmuz bo‘g‘ozi taqdiri butun dunyoni xavotirga solmoqda?

Xalqaro xavfsizlik bo‘yicha ekspertlar, siyosatshunoslar va energetika tahlilchilarining xulosalari:

• «Dunyo neftining 20 foizi qamal holatida»: Hurmuz bo‘g‘ozi orqali sayyoramiz dengiz neft eksportining salmoqli qismi tashiladi; kemalar qatnovining to‘xtab qolishi jahon bozorlarida yoqilg‘i narxi sakrashiga, logistika tannarxi ortishiga va global inflyatsiyaning yangi to‘lqiniga olib keladi; shu sababli bu mojaro shunchaki mintaqaviy emas, balki global iqtisodiy tahdiddir;

• «Qatar diplomatiyasi va kompromiss izlash»: Trampning keskin bayonotlariga qaramay, AQSH va Eron vakillarining Dohada parallel maslahatlashuvlar o‘tkazishi har ikki tomon ham to‘laqonli yirik harbiy to‘qnashuvdan qochayotganini ko‘rsatadi; 7 kunlik reja biroz qayta ishlanib, vaqtinchalik gumanitar-iqtisodiy deeskalatsiyaga aylanishi ehtimoli saqlanib turibdi;

• Iyun xatolaridan xulosa chiqarish zarurati: Yozda tuzilgan memorandumning atigi 3 hafta ichida kulga aylanishi tomonlar o‘rtasidagi chuqur ishonchsizlikdan dalolat beradi; yangi kelishuv nafaqat so‘zlarda, balki xalqaro kafolatlar va BMT yoki vositachi davlatlarning doimiy monitoringi ostida amalga oshirilmasa, har qanday tasodifiy zarba yangi urush olovini yoqib yuborishi mumkin.

Sizningcha, Donald Tramp va AQSH ma’muriyati Eronning neft cheklovlarini olib tashlash evaziga Hurmuz bo‘g‘ozini ochish taklifini qabul qiladimi yoki sanksiyalar bosimi yanada kuchayadimi? Bug‘ozning ochilishi yoki yopiq qolishi O‘zbekiston va mintaqamiz iqtisodiyotiga qanday ta’sir ko‘rsatadi? Shaxsiy tahlil va fikr-mulohazalaringizni izohlarda qoldiring va jahon siyosatidagi eng qaynoq intriga tahlilini barcha bilan baham ko‘ring!