Mintaqa chanqoqlik yoqasida: Markaziy Osiyo muzliklari erib ketmoqda...

Markaziy Osiyo mintaqasi va xususan O‘zbekiston yaqin kelajakda jiddiy suv taqchilligi va iqlim bo‘hroni xavfi ostida qolmoqda. Butunjahon meteorologiya tashkiloti (WMO) tomonidan e’lon qilingan yangi halokatli hisobotga ko‘ra, mintaqamizdagi chuchuk suv zaxiralari va tog‘ muzliklarining massasi xavotirli sur’atlarda qisqarib bormoqda. So‘nggi yillarda Tojikiston, O‘zbekiston, Qirg‘iziston va Afg‘oniston suv omborlariga kelib tushayotgan obihayot hajmi sezilarli darajada pasaygan.

Ayniqsa, mintaqa hayoti va qishloq xo‘jaligining asosiy qon tomiri bo‘lgan Amudaryo va Sirdaryo havzalaridagi vaziyat o‘ta xavotirli darajaga yetgan: tog‘lardagi muzliklar yig‘ayotgan zaxirasiga qaraganda ancha ko‘proq muz yo‘qotmoqda. Raqamlar dahshatli — so‘nggi 5 yilning o‘zida tog‘ muzliklari o‘z massasining naqd 6,2 foizini yo‘qotgan. Markaziy Osiyo daryolari oqimining 50 foizdan ortig‘i aynan tog‘lardagi qor va muzliklarning erishi hisobiga shakllanishini hisobga olsak, bu jarayon yaqin yillarda aholini ichimlik suvi bilan ta’minlash va oziq-ovqat xavfsizligiga to‘g‘ridan to‘g‘ri zarba beradi.

Xo‘sh, muzliklarning 6,2 foizga erib ketishi O‘zbekiston viloyatlaridagi dalalar va shaharlar suv ta’minotiga qanday ta’sir qiladi, Orol dengizi havzasi qanday oqibatlarga yuz tutadi va bu ekologik falokatni to‘xtatib qolish mumkinmi?

«Muzliklarning 6,2% yo‘qolishi va bo‘shab borayotgan suv omborlari»: WMO hisobotining asosiy faktlari

Xalqaro meteorologlar va iqlimshunoslar e’lon qilgan muhim raqamlar va tahlillar:

• 5 yilda 6,2% muz massasi yo‘qoldi: Markaziy Osiyoning yuqori tog‘ tizmalaridagi muzliklar erish sur’ati bo‘yicha tabiiy tiklanish imkoniyatidan ancha ilgarilab ketdi;

• Suv oqimining 50%+ qismi xavf ostida: Mintaqadagi ikki yirik daryo — Amudaryo va Sirdaryoning yarmidan ko‘pi aynan shu muz va qor suvlaridan to‘yinadi;

• To‘rt davlat suv omborlarida tanqislik: O‘zbekiston, Tojikiston, Qirg‘iziston va Afg‘onistondagi yirik strategik suv omborlariga suv kelishi keskin kamaydi;

• «Erish — so‘ngra qurish» sikli: Ekspertlar dastlabki yillarda muzliklar erishidan suv sathi ko‘tarilgandek ko‘rinsa-da, yaqin kelajakda zaxiralar tugab, daryolar sayozlanishi va qurishi boshlanishidan ogohlantirmoqda;

• Amudaryo va Sirdaryo inqirozi: Daryo havzalarida joylashgan millionlab gektar ekin maydonlari va sanoat tarmoqlari suv taqchilligi muammosiga to‘qnash kelmoqda.

Markaziy Osiyo suv resurslari: Muzliklar va daryolar holati taqqosi

Mintaqadagi gidrologik o‘zgarishlarning qiyosiy ko‘rsatkichlari:

Ekologiya va geosiyosat ekspertizasi: O‘zbekiston suvsizlikdan qanday himoyalanishi kerak?

Xalqaro gidrologlar va iqlim tahlilchilarining asosiy tavsiyalari:

• Suvni tejovchi texnologiyalarga ommaviy o‘tish: An’anaviy eski dalalarni bostirib sug‘orish usulidan zudlik bilan voz kechish, tomchilatib va yomg‘irlatib sug‘orish texnologiyalarini 100 foiz majburiy qilish zarur;

• Mintaqaviy suv diplomatiyasi: Qirg‘iziston, Tojikiston va O‘zbekiston o‘rtasidagi suv taqsimoti bo‘yicha kelishuvlarni iqlim o‘zgarishining yangi realligiga qarab qayta ko‘rib chiqish va umumiy suv omborlari boshqaruvini kuchaytirish shart;

• Kanallarni betonlashtirish va yo‘qotishlarni kamaytirish: O‘zbekistondagi ichki suv kanallari bo‘ylab filtrlanish va bug‘lanish orqali yo‘qotilayotgan 30-40% suvni saqlab qolish uchun kanallarni betonlash ishlarini tezlashtirish lozim;

• Suvning har bir tomchisiga moliyaviy baho berish: Aholi va ishlab chiqarish sohalarida suvni behuda isrof qilishning oldini olish uchun hisoblagichlar va qat’iy jazo choralarini kuchaytirish davr talabiga aylanmoqda.

Butunjahon meteorologiya tashkilotining bu xulosasi Markaziy Osiyoda suv masalasi oddiy tabiiy resurs emas, balki mintaqaning kelajagi va milliy xavfsizligining bosh omiliga aylanganini yaqqol ko‘rsatdi.

Sizningcha, tog‘lardagi muzliklarning tez erishi va daryolarning sayozlanishi sharoitida O‘zbekistonda suvni tejash uchun birinchi navbatda qanday choralar ko‘rilishi kerak? Dalalarda suvni isrof qilishga qarshi cheklovlar yetarli darajada ishlayaptimi? Shaxsiy fikr-mulohazalaringizni izohlarda qoldiring va butun mintaqa hayotiga daxldor bo‘lgan ushbu o‘ta muhim ekologik ogohlantirishni barcha yaqinlaringiz va hamyurtlarimizga ulashing!