Orolda abadiy harbiy nazorat: Tramp, Daniya va Grenlandiya tarixiy shartnomani imzoladi

Arktika va Shimoliy Atlantika mintaqasining global xavfsizlik arxitekturasini tubdan o‘zgartirib yuboradigan mislsiz tarixiy voqea yuz berdi. AQSH Prezidenti Donald Tramp, Daniya Bosh vaziri Mette Frederiksen hamda Grenlandiya Bosh vaziri Yens-Frederik Nilsen dunyodagi eng yirik orol — Grenlandiya ustidan harbiy va strategik nazoratni qayta taqsimlovchi muhim uch tomonlama kelishuvga rasman qo‘l qo‘ydilar. Nufuzli BBC nashri tarqatgan tafsilotlarga ko‘ra, ushbu hujjat 1951 yilgi Sovuq urush davri bitimi o‘rnini egallagan bo‘lib, Daniya rahbari uni «abadiy davom etishi mumkin bo‘lgan keng qamrovli va yaxshiroq bitim» sifatida tavsifladi.

Grenlandiya Bosh vaziri esa shartnomani uchala tomon uchun ham manfaatli deb atab: «Sizning xavfsizligingiz — bizning xavfsizligimiz, bizning xavfsizligimiz — sizning xavfsizligingiz», deya rasmiy izoh berdi. Nyu-Yorkda BMT Bosh Assambleyasi minbaridan turib bayonot bergan Tramp AQSH orolda zudlik bilan ikkita yirik harbiy baza qurishini e’lon qildi. Kelishuv Narsarsuak hamda Mesters-Vigdagi bazalarni qayta ochish, kerak bo‘lsa qo‘shimcha bazalar barpo etish, shuningdek, Amerika harbiy samolyotlari, kemalari va dronlarining orol hududida cheklanmagan harakatlanishini kafolatlaydi.

Eng muhimi, bitim NATOga a’zo bo‘lmagan davlatlarning, xususan Rossiya va Xitoyning Grenlandiyaga kirishi, harbiy ishtiroki va hatto strategik infratuzilmaga sarmoya kiritishini butunlay taqiqlaydi. Trampning 2019 yildagi «Grenlandiyani sotib olish» yoki uni kuch bilan egallash haqidagi jangovar tahdidlari nihoyat diplomatik mutlaq harbiy nazorat bitimi bilan yakunlandi.

Xo‘sh, Vashington Shimoliy muz okeani darvozasini qanday qilib mutlaq qulfladi, mahalliy aholi bundan qanday iqtisodiy foyda ko‘radi va yangi kelishuv Arktikadagi kuchlar muvozanatini qanday o‘zgartiradi?

«Ikki yangi baza, Rossiya va Xitoyga «qizil chiziq» hamda abadiy maqom»: Kelishuvning 5 ta asosiy nuqtasi

Grenlandiya bo‘yicha imzolangan tarixiy hujjatning eng muhim bandlari:

• Ikkita strategik harbiy baza: AQSH Narsarsuak va Mesters-Vigda ikkita muhim bazani qayta tiklaydi va zarurat bo‘lganda qo‘shimcha bazalar ochish huquqiga ega bo‘ladi;

• Erkin harakat va razvedka: Amerika harbiy uchoqlari, dronlari va floti orol uzra erkin harakatlanadi; AQSH va Daniya josuslikka qarshi birgalikda kurashadi;

• NATOga kirmagan davlatlarga mutlaq taqiq: Yevropa Ittifoqi va NATOdan tashqari hech bir davlat orolda harbiy ishtirokka, strategik aktivlar nazoratiga yoki yopiq ma’lumotlarga ega bo‘lolmaydi;

• Muddatsiz va bekor bo‘lmas hujjat: Shartnomaning amal qilish muddati cheklanmagan; agar Grenlandiya kelajakda mustaqillikka erishsa ham, u NATO a’zosi va xavfsizlik bo‘yicha Daniyaning huquqiy vorisi bo‘lishga majbur;

• Mahalliy aholiga imtiyozlar: Mahalliy kompaniyalar AQSH harbiylarini xizmat va mahsulotlar bilan ta’minlashda ustuvorlikka ega bo‘ladi, an’anaviy turmush tarzi himoya qilinadi.

Grenlandiyaning harbiy maqomi: 1951 yilgi eski bitim va Trampning yangi kelishuvi taqqosi

Tarixiy hujjatlarning muhim farqlari va strategik kengayishi:

Geosiyosat va harbiy xavfsizlik ekspertizasi: Nega bu bitim Arktikani butunlay qulfladi?

Xalqaro harbiy ekspertlar va xavfsizlik tahlilchilarining xulosalari:

• «Sotib olish» fikridan strategik shartnomaga: 2019 yilda Tramp orolni sotib olish taklifi bilan diplomatik mojaro keltirib chiqargan, keyinchalik hatto bosib olishni gapirgan edi; yangi shartnoma Vashingtonga sotib olishsiz ham yer ustidan to‘liq harbiy nazoratni taqdim etdi va Kopengagen bilan nizolarga barham berdi;

• Xitoy va Rossiyaga qarshi mustahkam qalqon: Xitoy «Qutb ipak yo‘li» doirasida Grenlandiya aeroportlari va nodir metall konlarini moliyalashtirishga urinayotgan, Rossiya esa Arktikani harbiylashtirayotgan edi; yangi shartnomadagi qat’iy investitsiyaviy cheklovlar Pekin va Moskvaning orolga yo‘lini butunlay kesib tashlaydi;

• Arktika ustidan havo va dron nazorati: Mesters-Vig va Narsarsuak bazalarining qayta tiklanishi AQSH harbiy-havo kuchlariga Shimoliy Atlantika va Shimoliy muz okeani bo‘ylab raketalar, suvosti kemalari hamda strategik bombardimonchilarni nazorat qilish uchun mukammal platsdarm beradi;

• Grenlandiya mustaqilligi jilovlandi: Mahalliy siyosatchilar Daniyadan to‘liq ajralib chiqish niyatida edi; yangi shartnoma mustaqil Grenlandiyani ham avtomat ravishda NATO va Vashington harbiy soyaboni ostida qolishga yuridik jihatdan majburlaydi.

Daniya, Grenlandiya va AQSH o‘rtasidagi ushbu kelishuv XXI asrning eng muhim geosiyosiy to‘qnashuv maydoni bo‘lgan Arktikada Amerika gegemonligini rasman mustahkamladi.

Sizningcha, Donald Trampning Grenlandiya ustidan harbiy nazoratni kengaytirishi Arktikada Rossiya va Xitoy bilan qarama-qarshilikni yumshatadimi yoki yangi Sovuq urush o‘chog‘ini paydo qiladimi? Bunday abadiy harbiy bazalar mahalliy aholi manfaatlariga qanchalik mos keladi deb o‘ylaysiz? Shaxsiy fikr-mulohazalaringizni izohlarda qoldiring va dunyo siyosatini o‘zgartirayotgan ushbu strategik tahlilni barcha do‘stlaringiz bilan baham ko‘ring!