NATO hisoboti: Yevropa mudofaa budjeti nega AQSHga nisbatan tezroq o‘smoqda?

Yevropa qit’asi Ikkinchi jahon urushidan keyingi davrdagi eng yirik va keng ko‘lamli qayta qurollanish bosqichini boshdan kechirmoqda. Stokholm xalqaro tinchlik tadqiqotlari instituti (SIPRI) hamda NATO alyansi tomonidan e’lon qilingan yangi tahliliy ma’lumotlarga ko‘ra, 2026 yilda Yevropa davlatlarining umumiy harbiy xarajatlari 574 milliard yevroga yetishi kutilmoqda.

Raqamlar tahlili shuni ko‘rsatmoqdaki, atigi besh yil muqaddam — 2021 yilda qit’aning mudofaa budjeti 283 milliard yevroni tashkil etgan bo‘lsa, o‘tgan qisqa davr ichida xarajatlarning nominal hajmi naq 103 foizga oshgan.

YAIMga nisbat va AQSH bilan solishtirma dinamika

Mudofaa xarajatlarining iqtisodiyotdagi ulushi ham tubdan o‘zgardi:

• YAIM ulushi keskin oshdi: 2021 yilda harbiy xarajatlar Yevropa yalpi ichki mahsulotining (YAIM) o‘rtacha 1,64 foizini tashkil qilgan bo‘lsa, 2026 yil yakunlariga ko‘ra bu ko‘rsatkich 2,55 foizgacha ko‘tarildi;

• Infratuzilma sarmoyalari: Bundan tashqari, alyansga a’zo davlatlar YAIMning yana 1,4 foizini harbiy infratuzilma, logistika va umumiy xavfsizlikni mustahkamlashga yo‘naltirmoqda;

• AQSHdan ildam o‘sish sur’ati: So‘nggi besh yil ichida Yevropa o‘z harbiy xarajatlarini sof 291 milliard yevroga oshirib, ularni ikki barobar ko‘paytirdi. Taqqoslash uchun, xuddi shu davrda AQSH mudofaa budjeti 28 foizga (mutlaq qiymatda 199 milliard yevroga) o‘sgan.

Germaniya yetakchi, Boltiqbo‘yi va Polshada esa misli ko‘rilmagan sakrash

Qit’a davlatlari kesimida moliyaviy hajm bo‘yicha eng katta o‘zgarish Germaniyada kuzatilmoqda:

• Berlinning 2,6 barobarlik sakrashi: Germaniya umumiy harbiy xarajatlar hajmi bo‘yicha Yevropada yaqqol yetakchi bo‘lib qolmoqda. Mamlakat o‘z mudofaa budjetini 2021 yildagi 48 milliard yevrodan 2026 yilda 125 milliard yevrogacha yetkazib, naq 2,6 barobarga oshirdi;

• Sharqiy qanot rekordi: NATOning sharqiy chegaralarida joylashgan davlatlarda o‘sish yanada keskin sur’at oldi. Polsha harbiy budjetini 3,5 barobarga, Estoniya 3,6 barobarga, Litva esa naq 4,3 barobarga oshirib ulgurdi;

• 5 foizlik maqsadga birinchi bo‘lib erishildi: Polsha va Boltiqbo‘yi davlatlari 2025 yilgi NATO sammitida belgilangan strategik marraga — 2035 yilga qadar mudofaa xarajatlarini YAIMning 5 foiziga yetkazish rejasiga muddatidan ancha oldin amalda erishib bo‘ldi.

Harbiy-sanoat majmuasi daromadlarining portlashi

Davlat xaridlarining keskin oshishi yetakchi mudofaa korporatsiyalarining moliyaviy aylanmasida ham yaqqol aks etdi:

• Yevropa sanoati: Yillik aylanmasi 1 milliard yevrodan oshadigan Yevropaning yirik harbiy-sanoat kompaniyalari tushumi 2021 yildagi 104 milliard yevrodan 166 milliard yevroga yetdi;

• AQSH gigantlari: AQSH mudofaa korporatsiyalarining tushumi esa mazkur davrda 311 milliard yevrodan 427 milliard yevrogacha kengaydi.

Ekspertlar fikricha, NATO doirasida qabul qilingan yangi tartib — asosiy harbiy ehtiyojlarga YAIMning 3,5 foizi, kiberxavfsizlik, muhim infratuzilmani himoya qilish va fuqarolik tayyorgarligiga esa 1,5 foiz ajratish talabi yaqin o‘n yillikda Yevropa moliyaviy tizimining mudofaa yo‘nalishiga muttasil moslashib borishini ta’minlaydi.