Eronda 1 dollar 2,7 million rialga yetdi: iqtisodiy inqirozning sabablari ochiqlandi

Eron milliy valyutasi — rialning qadrsizlanishi davom etmoqda. 2026 yil 14 noyabr holatiga ko‘ra, mamlakatning ochiq valyuta bozorida 1 AQSH dollari taxminan 2,7 million rialga baholanmoqda. AQSH moliya vaziri Skott Bessent esa Erondagi iqtisodiy vaziyat yanada og‘irlashganini ta’kidlab, dollar kursi 3 millionlik chegaraga yaqinlashgani va inflyatsiya 200 foizga yetgani haqida gapirdi.

Bu raqamlar Eron iqtisodiyotidagi jiddiy muammolarni yana bir bor kun tartibiga olib chiqdi. Biroq valyuta kursining ko‘tarilishi faqat tashqi bosim bilan bog‘liqmi yoki mamlakatning ichki iqtisodiy muammolari ham bunga sabab bo‘lyaptimi? Bessent o‘z bayonotida AQSH sanksiyalarining ta’sirini alohida ta’kidlagan.

Eronda dollar kursi qanday darajaga yetdi?

Ochiq valyuta bozori ma’lumotlariga ko‘ra, 2026 yil 14 noyabr kuni Eronda 1 AQSH dollarining sotuv kursi 2 723 500 rialni tashkil etgan. Bu taxminan 272 350 tumanga teng.

Eronda rial rasmiy pul birligi hisoblanadi, ammo aholi kundalik muomalada tuman atamasidan ham keng foydalanadi. Bunda 1 tuman 10 rialga teng. Shuning uchun valyuta kurslari haqidagi xabarlarda bu ikki birlikni adashtirmaslik muhim.

Skott Bessent esa Eron valyutasining qadrsizlanishi haqida gapirar ekan, bir dollar uchun 3 millionlik ko‘rsatkichni tilga oldi. Uning fikricha, bu mamlakat iqtisodiyotidagi og‘ir vaziyatni aks ettiradi.

Avvalgi davr bilan taqqoslaganda ham o‘zgarish sezilarli. Bessentning bayonotida dollar kursi avval 600 ming atrofida bo‘lgani, keyin esa 3 millionlik darajaga yaqinlashgani aytilgan. Biroq bu raqamlarni taqqoslashda qaysi sana va qaysi pul birligi nazarda tutilganini hisobga olish kerak.

Skott Bessent: Tramp Eronga nisbatan maksimal bosim siyosatini boshlashni buyurgan

AQSH moliya vaziri Skott Bessentning aytishicha, Donald Tramp 2025 yilda unga Eronga nisbatan maksimal bosim siyosatini amalga oshirish vazifasini topshirgan.

Bessentning tushuntirishicha, Vashingtonning asosiy maqsadi Eronning neft eksportidan tushadigan daromadlarini cheklash, mamlakatning xalqaro moliya tizimiga kirish imkoniyatlarini qisqartirish va sanksiyalar ta’sirini kuchaytirishdan iborat bo‘lgan.

U 2025 yil 6 mart kuni Nyu-York iqtisodiy klubida qilgan chiqishida ham Eron valyutasining qadrsizlanishi ehtimoli haqida ogohlantirgan edi. O‘sha paytda Bessent mamlakatda rasmiy inflyatsiya 35 foizga yetgani va rial bir yil davomida qiymatining katta qismini yo‘qotganini ta’kidlagan.

Keyinchalik AQSH moliya vaziri sanksiyalar va dollar tanqisligi Eron iqtisodiyotiga bosimni kuchaytirganini bir necha bor qayd etdi.

Inflyatsiya 200 foizga yetdimi?

Bessentning bayonotidagi eng e’tiborli raqamlardan biri — Eronda inflyatsiya 200 foizga yetgani haqidagi da’vodir.

Biroq bu ko‘rsatkichni Eronning rasmiy statistikasi bilan bir xil deb qabul qilish to‘g‘ri bo‘lmaydi. Inflyatsiya turli tovarlar guruhi, hisoblash davri va metodologiyaga qarab farq qilishi mumkin. Shuning uchun 200 foizlik raqamni aynan Bessentning bayonoti sifatida keltirish lozim.

Shunga qaramay, rialning qadrsizlanishi aholining xarid qobiliyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa, import mahsulotlari, dori-darmon, oziq-ovqat va ishlab chiqarish uchun zarur xomashyo narxlari valyuta kursiga bog‘liq bo‘lgan sharoitda dollar qimmatlashishi ichki bozordagi narxlarga ham bosim o‘tkazadi.

Valyutaga talab oshishi, import xarajatlarining ko‘payishi va aholining milliy pul birligiga ishonchi pasayishi iqtisodiy vaziyatni yanada murakkablashtirishi mumkin.

AQSH sanksiyalari Eron iqtisodiyotiga qanday ta’sir qilmoqda?

Eron iqtisodiyoti uzoq yillardan beri xalqaro sanksiyalar ta’sirida qolib kelmoqda. Ayniqsa, neft eksporti va xalqaro bank operatsiyalariga qaratilgan cheklovlar mamlakatning xorijiy valyuta tushumlariga ta’sir ko‘rsatadi.

AQSHning «maksimal bosim» siyosati doirasida Eron neftini sotish, uni tashish va eksportdan tushgan mablag‘larni xalqaro moliya tizimi orqali o‘tkazishda ishtirok etadigan tuzilmalarga nisbatan cheklovlar kuchaytirilgan.

Buning natijasida Eronning xorijiy valyutaga kirish imkoniyatlari qisqarishi, import uchun to‘lovlarni amalga oshirish qiyinlashishi va milliy valyutaga bosim ortishi mumkin.

Biroq iqtisodiy vaziyatni faqat tashqi sanksiyalar bilan izohlash ham bir tomonlama yondashuv bo‘ladi. Ichki iqtisodiy boshqaruv, bank tizimidagi muammolar, budjet taqchilligi, pul-kredit siyosati va neft daromadlariga yuqori darajada bog‘liqlik ham muhim omillar hisoblanadi.

O‘zbekiston bilan taqqoslaganda farq qanchalik katta?

Eron rialining qadrsizlanishini O‘zbekiston so‘mi bilan taqqoslashda har ikki davlatning valyuta kursi bir xil sanada olinganiga e’tibor berish kerak.

Taqdim etilgan ma’lumotda 1 AQSH dollari O‘zbekistonda 11 973 so‘m, Eronda esa 2 702 000 rial deb ko‘rsatilgan. Ammo bu raqamlarning qaysi sanaga tegishli ekani aniq ko‘rsatilmagani sababli ularni 2026 yil 14 noyabrdagi joriy kurslar sifatida taqdim etish to‘g‘ri emas.

Erondagi ochiq bozor kursi esa 14 noyabr kuni 1 dollar uchun taxminan 2,72 million rial darajasida qayd etilgan.

Bunda yana bir muhim jihat bor: valyuta nominali uning iqtisodiy qudratini to‘g‘ridan to‘g‘ri ko‘rsatmaydi. Masalan, bir dollar uchun millionlab rial to‘lash zarurati milliy valyutaning dollarga nisbatan nominal qiymati pastligini anglatadi, ammo mamlakatlar iqtisodiyotini baholash uchun inflyatsiya, aholi daromadlari, ishlab chiqarish, tashqi savdo va xarid qobiliyati kabi ko‘rsatkichlarni ham hisobga olish kerak.

Eron iqtisodiyotini oldinda nima kutmoqda?

Rialning qadrsizlanishi, tashqi savdodagi cheklovlar va inflyatsion bosim Eron iqtisodiyoti oldidagi asosiy muammolar bo‘lib qolmoqda.

AQSH tomoni sanksiyalar orqali Tehronning moliyaviy imkoniyatlarini cheklashga harakat qilayotganini ochiq bildirmoqda. Eron esa bunday bosim sharoitida tashqi savdo va moliyaviy aloqalarini saqlab qolishga intilmoqda.

Biroq valyuta bozoridagi vaziyat faqat siyosiy bayonotlar bilan emas, real iqtisodiy ko‘rsatkichlar bilan ham belgilanadi. Neft eksportidan tushadigan daromadlar, xorijiy valyuta zaxiralari, import imkoniyatlari va ichki inflyatsiya kelgusi davrda rial kursiga ta’sir ko‘rsatuvchi asosiy omillar bo‘lib qoladi.

Hozirgi vaziyatdan ko‘rinib turibdiki, Eron uchun eng katta muammo faqat dollar kursining o‘sishi emas, balki milliy valyutaga ishonchni tiklash va aholining xarid qobiliyatini saqlab qolishdir. Bu esa qisqa muddatli choralardan tashqari, keng ko‘lamli iqtisodiy islohotlarni ham talab qiladi.