“Baxtli bo‘lish uchun nima kerak?” degan savolni har kim hayotida kamida bir marta o‘z-o‘ziga beradi. Kimdir javobni pulda ko‘radi, kimdir mashhurlikda, kimdir esa tinchlikda. Ammo ilmiy dunyoda shu savolga juda uzoq, hatto sabrga “imtihon” bo‘ladigan darajada uzoq davom etgan bir tadqiqot bor. U 1938 yilda Garvard universitetida boshlangan va hozirgacha davom etmoqda.
Eng qizig‘i: olimlar boshida bu ishni 20–25 yilda yakunlaymiz, deb o‘ylashgan. Lekin natijalar shunchalik kutilmagan va qiziq bo‘lib chiqqanki, loyihani to‘xtatishning imkoni qolmagan. Bir tadqiqot, bir necha avlod, bir necha taqdir — va bitta katta savol: insonni haqiqatan baxtli qiladigan narsa nima?
Tadqiqot 724 ishtirokchi bilan boshlangan. Ularning yarmi Garvard talabalari bo‘lgan. Ikkinchi yarmi esa Boston atrofidagi kambag‘al oilalardan chiqqan o‘smirlar. Ya’ni, hayot start chizig‘idayoq turlicha imkoniyat va turlicha sharoit: kimdir “tayyor yo‘l”ga yaqin, kimdir esa og‘ir kundalik kurash ichida.
Olimlar bu ishtirokchilarni yillar davomida muntazam kuzatishgan: psixologik tekshiruvlar, tibbiy ko‘riklar, uzoq suhbatlar… Faqat odamning o‘zi emas, uning oilasi, muhiti, hayot tarzi ham o‘rganilgan. Keyinchalik ishtirokchilarning rafiqalari ham loyihaga qo‘shilgan, hozir esa hatto farzandlari va nabiralari ham ishtirok etyapti. Bir insonning emas — butun bir hayot zanjirining “xaritasi” chizilgan, desak bo‘ladi.
Bu 724 inson orasida taqdirlar juda turli bo‘lgan. Kimdir butun umrini zavodda mehnat qilib o‘tkazgan. Kimdir boyib, millionerga aylangan. To‘rt kishi senatga nomzod bo‘lgan. Bittasi prezident ma’muriyatida ishlagan. Hatto ishtirokchilar orasida AQSH prezidenti bo‘lgan inson ham bor — Jon Kennedi. Faqat u haqdagi hujjatlar 2040 yilgacha maxfiyligicha qolishi aytilgan.
Albatta, hammaning yo‘li ham tekis bo‘lmagan. Kimdir ichkilikbozlikka berilib ketgan, kimdir ruhiy qiyinchiliklar bilan kurashgan. Hayotning “ko‘rinmaydigan tomoni” ham shu yerda yaqqol ko‘ringan: tashqi muvaffaqiyat hamma narsani hal qilmaydi, inson ichkaridan sinsa — baribir qiyin.
Loyihaning ta’sirli jihatlaridan biri shuki, Bostonning qashshoq tumanida o‘sgan o‘smirlar olimlarga hayron bo‘lib: “Nega aynan biz bilan qiziqyapsiz? Bizda qiziq narsa yo‘q-ku?” degan mazmunda savollar berishgan. Garvard bitiruvchilari esa bunday savollarni deyarli bermagan. Qiziq, to‘g‘rimi? Bir xil yosh, bir xil inson, ammo o‘z qadrini his qilish — turlicha. Buning o‘zi ham hayot imkoniyatlari inson ruhiyatiga qanday ta’sir qilishini ko‘rsatadi.
Bu tarixni o‘qib, inson bir narsani anglaydi: baxt degan tushuncha “bir marta topib olinadigan” sovg‘a emas. U — yillar davomida yig‘iladigan tajriba, munosabat, ruhiy barqarorlik va tan olinadigan haqiqatlar majmuasi.
Garvarddagi ushbu uzoq kuzatuvlarning asosiy xulosasi ham aynan shu nuqtaga kelib taqaladi: insonni eng ko‘p “ushlab turadigan”, uning kayfiyati va hayotdan qoniqishini yuqori saqlaydigan omil — yaqin munosabatlar sifati. Na mansab, na pul, na chiroyli titullar… Balki insonni tushunadigan, qo‘llab-quvvatlaydigan, og‘ir kunda ham yonda turadigan odamlar.
Shu bois, bu tadqiqot haqida o‘ylaganda o‘zingizga bitta oddiy savol bering: sizda haqiqatan suyana oladigan 2–3 kishi bormi? Va siz o‘zingiz kimgadir suyanish nuqtasi bo‘la olyapsizmi?
Hayotda ko‘p narsa o‘zgaradi: ishlar, shaharlar, rejalar, hatto orzular. Lekin insonning ichki muhiti — uning yaqinlari, munosabatlari, ishonch va mehr — eng muhim “kapital” bo‘lib qolaveradi. Baxt ham ko‘pincha baland gaplarda emas, oddiy kunlarda yashaydi: samimiy suhbatda, hol so‘rashda, kechirimda, yoningizdagi insonga vaqt ajrata bilishda.
Qisqasi, baxtni qidirib charchamang — uni qurish kerak. Har kuni, oz-ozdan. Garvardda 80 yil kuzatishgan narsa ham shu: baxt — tanlov. Va u ko‘pincha “kim bilan yashayapman?” degan savoldan boshlanadi.
“Zamin”ni Telegramʻda oʻqing!
