Kambag‘al deb masxara qilingan qariya vafotidan keyin butun qishloqni hayratda qoldirdi

Qishloqda hamma uni kambag‘al, hech kimga keragi yo‘q, umrini bekorga o‘tkazgan qariya deb bilardi. Eski kiyimda yurar, qishda ham bir xil eski paltosini kiyib olar, bozordan eng arzon mahsulotlarni sotib olardi. Ayrimlar uning ustidan kular, ba’zilar esa hatto salom berishni ham ortiqcha deb hisoblardi.

Ammo qariya vafot etganidan keyin uning uyidan topilgan birgina daftar butun qishloq ahlini lol qoldirdi. Undagi ismlar va yozuvlar odamlarning u haqidagi tasavvurini butunlay o‘zgartirib yubordi.

Qariyaning ismi Solih ota edi. U qishloq chetidagi kichik, tomidan yomg‘ir o‘tkazadigan eski uyda yolg‘iz yashardi. Xotini bir necha yil avval vafot etgan, farzandlari esa bo‘lmagan. Shu sababli odamlar uning hayotini hech qanday mazmunga ega emasdek ko‘rishardi.

Solih ota har kuni ertalab hovlisini supurar, bir piyola choy ichib, keyin qishloq do‘koniga yo‘l olardi. U yerdan biroz non, choy va eng arzon oziq-ovqatlarni xarid qilardi. Kiyimlari ham ancha eskirgan, poyabzalining tagi esa bir necha marta yamalgan edi.

Qishloqdagi ayrim yoshlar uni ko‘rganda hazillashishni yaxshi ko‘rishardi.

— Solih ota, qachon boyib ketasiz? Hali ham shu eski paltodamisiz? — deb kulishardi ular.

Qariya esa xafa bo‘lmas, faqat jilmayib qo‘yardi.

— Bolam, odamning boyligi kiyimida emas, ko‘nglida bo‘ladi, — derdi u.

Bu gapni eshitganlar yanada qattiqroq kulishardi. Ular uchun Solih ota shunchaki hayotdan orqada qolgan, hech qanday mulki va boyligi bo‘lmagan odam edi.

Hech kim bilmagan sirli odat

Solih ota har oyning boshida qishloqdan shaharga ketardi. Qo‘lida kichik mato xalta bo‘lar, kechga yaqin yana uyiga qaytib kelardi.

Bir kuni do‘konchi undan so‘radi:

— Ota, shaharga nima qilib borasiz? Pensiyangizning yarmi yo‘lga ketadi-ku!

— Bir-ikkita ishim bor, bolam, — deb qisqa javob berdi qariya.

Aslida esa Solih ota har oy shahardagi maktab-internatga borib, ehtiyojmand bolalar uchun pul qoldirib ketardi. Uning xotini vafot etganidan keyin o‘zini butunlay yolg‘iz his qilgan kunlari ko‘p bo‘lgan. Ana shu paytlarda u bir qarorga kelgandi: agar o‘z farzandi bo‘lmasa, boshqa bolalarning kelajagiga oz bo‘lsa-da hissa qo‘shadi.

U bu haqda hech kimga gapirmasdi. Chunki yaxshilikni odamlar maqtasin deb emas, kimningdir hayoti yengillashsin deb qilish kerak, deb hisoblardi.

Qishloqdagi kam ta’minlangan bir oilaning o‘g‘liga maktab formasi olib bergan ham, og‘ir kasal bo‘lib qolgan qo‘shnisining davolanishi uchun pul tashlab ketgan ham Solih ota edi. Bir necha yil avval yong‘inda uyidan ayrilgan oilaga ham u yordam bergandi.

Lekin bu ishlarning birortasini o‘z nomidan qilmagan. Pulni ko‘pincha vositachilar orqali berib, yordam olganlar kimdan minnatdor bo‘lishini ham aytmaslikni so‘ragan.

Shu bois qishloq ahli uning haqiqiy hayotidan mutlaqo bexabar edi.

Qariyaning so‘nggi kunlari

Vaqt o‘tib, Solih ota ancha qarib qoldi. Yurishlari sekinlashdi, sog‘lig‘i ham yomonlashdi. Bir necha kun do‘konga chiqmay qolganidan keyin qo‘shnisi uning holidan xabar olish uchun uyiga kirdi.

Qariya to‘shakda yotardi. Uning yonida yarimta non va sovib qolgan choy bor edi.

— Ota, nega hech kimni chaqirmadingiz? Dorilaringizni olib kelaymi? — deb so‘radi qo‘shnisi.

— Hechqisi yo‘q, bolam. Biroz charchadim, xolos, — dedi Solih ota.

Qo‘shnisi uni shifokorga olib borishni taklif qildi. Ammo qariya bosh chayqadi.

— Menga endi ko‘p narsa kerak emas. Faqat bir iltimosim bor. Agar menga biror narsa bo‘lsa, uyimdagi eski sandiqni ochinglar. Unda bir daftar bor. Uni maktab direktoriga yetkazinglar.

Bu gapga qo‘shnisi unchalik e’tibor bermadi. Qariyaning yolg‘izligi tufayli shunday gapirayotgandir, deb o‘yladi.

Oradan ikki kun o‘tib, Solih ota olamdan ko‘z yumdi.

Eski sandiqdan chiqqan daftar

Qariyaning janozasiga qishloq ahlining ko‘pchiligi keldi. Ammo uning vafotidan qattiq qayg‘urganlar ko‘p emasdi. Kimdir «Yaxshi odam edi», dedi, yana kimdir «Yolg‘iz o‘tib ketdi», deb qo‘ydi.

Janozadan keyin qo‘shnisi marhumning iltimosini esladi. Uydagi eski sandiqni ochib, ichidagi buyumlarni birma-bir ko‘zdan kechira boshladi.

U yerda bir nechta eski kiyim, xotinining surati, sarg‘aygan xatlar va qalin daftar bor edi.

Daftarning birinchi sahifasida quyidagi yozuv bitilgandi:

«Agar bu daftarni o‘qiyotgan bo‘lsangiz, demak, men endi yo‘qman. Mendan qolgan narsalarni o‘zim uchun emas, boshqalarning kelajagi uchun ishlatishingizni istayman».

Qo‘shnisi daftarni varaqlay boshladi. Birinchi sahifalarda odamlarning ismlari va ularga berilgan yordam miqdori yozilgandi.

Unda qishloqdagi o‘nlab oilalar, maktab o‘quvchilari, davolanishga muhtoj insonlar va ishsiz qolgan odamlarning ismlari bor edi.

Eng hayratlanarlisi, daftarda yozilgan ayrim oilalarning farzandlari bugun oliy ma’lumotli mutaxassis, shifokor va o‘qituvchi bo‘lib yetishgandi.

Qo‘shnisi daftarni olib, maktab direktoriga bordi.

Butun qishloqni lol qoldirgan haqiqat

Maktab direktori daftarni o‘qib chiqqach, uzoq vaqt jim qoldi. Keyin ko‘zlariga yosh kelib, bir voqeani esladi.

Bir necha yil avval maktabda o‘qiyotgan bir bolaning otasi vafot etgan, onasi esa uni o‘qitishga qiynalib qolgandi. Bolaning o‘qishdan chiqib ketish xavfi bor edi. O‘shanda noma’lum bir inson maktabga kelib, bolaning butun o‘quv xarajatlarini o‘z zimmasiga olgandi.

Bu inson Solih ota ekan.

Direktor daftardagi boshqa ismlarni ham tanidi. Ularning orasida bugun qishloqda hurmatga sazovor bo‘lgan bir nechta insonlar bor edi.

Kechqurun qishloq markazida odamlar yig‘ildi. Direktor Solih otaning yillar davomida qilgan yaxshiliklari haqida gapirdi. Daftardagi ma’lumotlar o‘qilgan sari odamlar bir-biriga qarab, hayratdan bosh chayqardi.

— Bu mumkin emas! Axir u o‘zi ham kambag‘al edi-ku! — dedi bir kishi.

Shunda direktor daftarning oxirgi sahifasini ochdi.

U yerda Solih otaning o‘z qo‘li bilan yozgan so‘nggi gaplari bor edi:

«Men boy bo‘lishni istamadim, deb o‘ylamang. Men ham boy bo‘lishni xohlaganman. Lekin bir narsani tushundim: pulni faqat o‘zing uchun yig‘sang, u sen bilan birga qoladi. Agar uni birovning kelajagiga sarflasang, sen ketganingdan keyin ham yashaydi.

Odamlar meni kambag‘al deb o‘ylashdi. Mayli, shunday deb o‘ylayverishsin. Mening boyligimni hech kim ko‘rmasa ham, yordamim tekkan bir bolaning yuzidagi tabassum men uchun yetarli edi».

Bu so‘zlardan keyin yig‘ilganlar orasida og‘ir sukunat cho‘kdi.

Ayniqsa, qariyani ko‘p masxara qilgan yoshlar boshlarini egib qolishdi. Ular bir vaqtlar eski paltosi va yamoq poyabzali ustidan kulgan inson aslida o‘zlari hech qachon erishmagan boylikka ega bo‘lganini endi anglashgandi.

Uning eng katta merosi pul emasdi

Oradan bir necha kun o‘tib, qishloq ahli Solih otaning uyini ta’mirlashga qaror qildi. Ammo uning daftaridagi so‘nggi istak boshqacha edi: uy sotilmasin, unda ehtiyojmand bolalarga yordam berish uchun kichik jamg‘arma tashkil etilsin.

Maktab direktori, qo‘shnilar va qariya yordam bergan oilalar birlashib, uning nomida xayriya jamg‘armasini tashkil qilishdi.

Eng qizig‘i, bir vaqtlar Solih otani masxara qilgan yigitlar ham bu ishga birinchi bo‘lib yordam berishdi. Ular endi qariyaning ismini hurmat bilan tilga oladigan bo‘lishdi.

Qishloqda uning haqidagi gaplar uzoq vaqt davom etdi. Odamlar bir-biriga uning eski paltosi, kichik uyi yoki kamtarona turmushini emas, balki hech kim bilmagan saxovatini aytib berishardi.

Solih ota hayotligida boy deb tanilmadi. Uning nomi ham katta lavozimlar yoki mol-dunyo bilan bog‘lanmadi. Ammo u vafotidan keyin butun qishloqqa bir haqiqatni anglatib ketdi:

Insonning qanchalik boy ekanini uning uyi, kiyimi yoki cho‘ntagiga qarab emas, u ketganidan keyin dunyoda qancha yaxshilik qolganiga qarab baholash kerak.